ستاره صبح آنلاین - فائزه صدر: روزنامه جوان در گزارشی از تغییر الگوی سرقت در کشور خبر داد. در این خبر، زنان سالخورده و تنها یکی از گروه‌های در معرض خطر معرفی شدند. افرادی که معمولاً به دلیل زندگی انفرادی، ناتوانی جسمی، کاهش قدرت دفاع از خود یا اعتماد به اطرافیان، امکان مقابله با مجرمان را ندارند. این خبر ابعاد تلخ و غیرانسانی افزایش تورم و تشدید فقر را یادآور می‌شود. درشرایطی که چشم انداز رفع مشکلات اقتصادی دیده نمی‌شود، امنیت شهروندان نیز بیش از پیش در معرض خطر قرار گرفته است. ستاره صبح در گفت‌وگو با امان الله قرائی مقدم، جامعه‌شناس و استاد علوم اجتماعی به بررسی این معضل پرداخته که در ادامه می‌خوانید:
فقر چگونه انسان را تغییر می‌دهد؟ آیا وجدان فرد با تغییر شرایط اقتصادی در برابر ارتکاب به جرائم خشونت بار، بی حس می‌شود؟
فقر جیب را خالی می‌کند؛ احساس تحقیر و ناامیدی می‌آورد. وقتی فقر اصطلاحاً چیزی برای از دست دادن باقی نمی‌گذارد، می‌تواند به‌تدریج ساختار روانی، نظام ارزشی و حتی شیوه قضاوت اخلاقی انسان را تحت تأثیر قرار دهد. اما نمی‌توانیم بگوییم فقر وجدان انسان را از بین می‌برد، فقر شرایطی ایجاد می‌کند که صدای وجدان در برابر نیاز شخص برای بقا ضعیف شود. انسان در شرایط عادی می‌تواند به پیامدهای بلندمدت تصمیماتش فکر کند.
وقتی فرد در تأمین نیازهای زندگی‌اش دچار بحران می‌شود، اولویت‌های ذهنی‌اش هم تغییر می‌کنند. فقر مزمن زندگی و بقای انسان را تهدید می‌کند، افق بلندمدت زندگی‌اش را می‌گیرد و فشار دائمی ناشی از کمبود منابع، بخش بزرگی از ظرفیت ذهنی فرد را اشغال می‌کند.
وقتی برای مدتی طولانی فکر و ذکر کسی این باشد که فردا چطور باید شکم خودم را سیر کنم یا چطور فردا مواد گیر بیاورم و... پس ذهن فقط درگیر زنده ماندن بوده و فرصت کمتری برای فکر کردن به درست یا غلط بودن کارها و رفتارهایش داشته است.
پس به طور طبیعی در جوامع فقیر سرقت و خشونت بیشتری وجود دارد. آیا جامعه ایران به چنین سمتی حرکت می‌کند؟
ما شاهد فرسایش تدریجی حساسیت‌های اخلاقی هستیم. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند ممکن است مرزهای اخلاقی به تدریج جابه‌جا شوند.
وقتی فرد بارها شکست‌های اقتصادی مختلف را تجربه می‌کند، شغلش را از دست می‌داد. زندگی خانوادگی‌اش را از دست می‌دهد. احساس شرمندگی و تحقیر را تجربه می‌کند و احساس می‌کند کنترل زندگی‌اش را از دست داده است، ممکن است احساس ناکامی و شکستاش را به خشم و پرخاشگری تبدیل کند و واکنش‌های مجرمانه افزایش پیدا می‌کند.
در بعضی افراد، استمرار احساس احساس محرومیت و خشم یک نگاه خصمانه‌ای نسبت به دیگران ایجاد می‌کند. در سرقت‌های خشونت‌آمیز این نگاه وجود دارد. گاهی آن چیزی که انسان را به خشم و سرخوردگی می‌رساند، نداشتن پول نیست؛ بلکه مشاهده فاصله عمیق میان زندگی خودشان و زندگی دیگران است.
این افراد فکر می‌کنند جامعه به آن‌ها ظلم کرده و در حقشان بی‌عدالتی شده و در این شرایط تلاش و زحمتی که دیگران برای داشته‌هایشان کشیده‌اند که دیگر معنایی برای این‌ها ندارد. او می‌گوید راه پیشرفت من مسدود شده ولی فلانی امکان پیشرفت داشته! این احساس محرومیت نسبی می‌تواند به خشم و بیگانگی اجتماعی دامن بزند. محرومیت نسبی در سطح فردی با افزایش خطر ارتکاب جرائم مالی و خشونت‌آمیز ارتباط دارد.
افراد زیادی با وجود محرومیت و فقر دست به سرقت نمی‌زنند و به جرائم خشن فکر نمی‌کنند، تصمیم به سرقت در چه مرحله‌ای اتفاق می‌افتد؟ چطور می‌شود از رسیدن انسان به آن مقطع جلوگیری کرد؟
وقتی فرد احساس می‌کند چیزی برای از دست دادن ندارد این مرحله خطرناک است. در زندگی مجموعه‌ای از عوامل بازدارنده وجود دارد. خانواده و مسئولیت‌های خانوادگی؛ شغل و درآمد؛ اعتبار اجتماعی؛ امید به آینده؛ ترس از مجازات؛ تعلق به جامعه و باورهای اخلاقی و مذهبی؛ افراد جامعه را با وجود اینکه مشکلات زیادی دارند از تصمیمات غلط باز می‌دارد.
انسان وقتی امتیازات را یکی پس از دیگری از دست بدهد، چون هر کدام از این‌ها برای فرد مثل پشتوانه عمل می‌کند. بدون خانواده، شغل یا اعتقادات مذهبی، پیوند روانی فرد با نظم اجتماعی ضعیف می‌شود و فقدان چشم‌انداز به وجود می‌آید.
چرا اکثریت قریب به اتفاق افرادی که در فقر زندگی می‌کنند، مرتکب جرم نمی‌شوند؟ به همین دلیل که آن‌ها پشتوانه‌هایی دارند. باورهای اخلاقی و مذهبی دارند یا در جامعه اعتباری دارند. خانواده وجود دارد و فرد تمام پشتوانه اجتماعی‌اش را از دست نداده است.