نخستین نقش رسانه در پیشگیری، افزایش آگاهی عمومی است. بسیاری از مردم بهویژه نوجوانان و جوانان، شناخت دقیقی از پیامدهای جسمی، روانی و حقوقی مصرف و توزیع مواد مخدر ندارند. رسانهها با تولید گزارشهای مستند، برنامههای آموزشی، گفتوگو با متخصصان و بازنمایی تجربههای واقعی افراد آسیبدیده، میتوانند تصویر واقعیتری از عواقب این جرایم ارائه دهند. آگاهی، نخستین گام در کاهش گرایش به رفتارهای پرخطر است.
دومین کارکرد مهم رسانه، فرهنگسازی است. پیشگیری از جرایم مواد مخدر صرفاً با هشدار و ترساندن محقق نمیشود؛ بلکه نیازمند تقویت مهارتهای زندگی، مسئولیتپذیری اجتماعی و امید به آینده است. سریالها، فیلمها و برنامههای ترکیبی اگر هوشمندانه ساخته شوند، میتوانند الگوهای مثبت رفتاری را ترویج دهند و در مقابل، مصرف مواد را رفتاری پرهزینه و آسیبزا نشان دهند، نه جذاب یا هیجانانگیز. نحوه بازنمایی بسیار مهم است؛ زیرا نمایش غیرمسئولانه میتواند ناخواسته به عادیسازی یا حتی جذابسازی مصرف منجر شود.
سومین نقش رسانه، مطالبهگری و نظارت اجتماعی است. رسانههای حرفهای میتوانند با بررسی ریشههای اجتماعی و اقتصادی گسترش مواد مخدر- مانند بیکاری، فقر، حاشیهنشینی و ضعف آموزش- زمینه گفتوگوی عمومی و اصلاح سیاستها را فراهم کنند. اطلاعرسانی درباره برنامههای حمایتی، مراکز درمان و ترک اعتیاد و راههای دسترسی به خدمات مشاورهای نیز بخشی از همین مسئولیت اجتماعی است.
با گسترش شبکههای اجتماعی، نقش رسانه وارد مرحله تازهای شده است. امروز هر کاربر میتواند تولیدکننده محتوا باشد. این فرصت، در کنار مزایا، تهدیدهایی نیز دارد. انتشار اطلاعات نادرست درباره مواد مخدر صنعتی یا تبلیغ سبک زندگی پرخطر میتواند اثرات مخربی داشته باشد. بنابراین سواد رسانهای اهمیت دوچندان پیدا میکند. آموزش مهارت تحلیل و ارزیابی محتوا به مخاطبان کمک میکند تا در برابر پیامهای گمراهکننده مقاومت کنند.
از سوی دیگر، رسانهها باید از رویکردهای کلیشهای و انگزننده پرهیز کنند. نمایش مصرفکنندگان مواد مخدر صرفاً بهعنوان «مجرم» یا «بیاراده» نهتنها کمکی به پیشگیری نمیکند، بلکه روند بازگشت آنان به جامعه را دشوارتر میسازد. نگاه انسانی و مبتنی بر درمان، در کنار اطلاعرسانی درباره پیامدهای قانونی قاچاق و توزیع، میتواند تعادل مناسبی ایجاد کند.
رسانه زمانی میتواند نقش پیشگیرانه خود را بهدرستی ایفا کند که پیامهایش مستمر، علمی و هماهنگ با سیاستهای اجتماعی باشد. اگر رسانهها بتوانند امید، آگاهی و مهارت را در کنار هشدار منتقل کنند، خواهند توانست در کاهش جرایم مواد مخدر نقشی تعیینکننده داشته باشند؛ نقشی که از اطلاعرسانی ساده فراتر میرود و به ساختن فرهنگی سالم و مقاوم در برابر آسیبها میانجامد.
علاوه بر این، رسانهها میتوانند با برجستهکردن داستانهای موفق بهبود و بازگشت افراد به جامعه، انگیزه و امید را در مخاطبان تقویت کنند. حمایت مستمر و اطلاعرسانی هوشمندانه رسانهها، مسیر پیشگیری از مصرف مواد مخدر را به یک فرایند اجتماعی و فرهنگی همگانی تبدیل میکند.