با اینحال تجربه تاریخی نشان میدهد که عدالت، صرفاً با نیتهای خیرخواهانه، سخنان پرشور یا تصمیمهای احساسی محقق نمیشود. عدالت، اگر قرار است از سطح آرمان به میدان عمل برسد، نیازمند برنامه است؛ برنامهای روشن، مرحله و مبتنی بر واقعیت جامعه. بدون چنین نگاهی، عدالت به شعاری زیبا اما کماثر تبدیل خواهد شد.
پروژه ملی و فراگیر
در سالهای گذشته، مفهوم عدالت به ابزاری برای رقابتهای سیاسی و جناحی تقلیل یافته است. هر جریان، عدالت را آنگونه که با منافع و قرائت خودسازگار بوده، تعریف کرده و گاه برای اثبات حقانیت خویش، دیگران را به بیعدالتی متهم ساخته است. حاصل این روند، نه گسترش عدالت، بلکه فرسایش سرمایه اجتماعی، تعمیق شکافها و افزایش بیاعتمادی عمومی بوده است. عدالت زمانی میتواند نقش واقعی خود را ایفا کند که از حاشیه منازعات سیاسی خارجشده و به یک پروژه ملی و فراگیر تبدیل شود.
عدالت سیاسی
عدالت بدون شناخت دقیق مسئله، امکان تحقق ندارد. نمیتوان با نسخههای کلی و سادهانگارانه، به سراغ مشکلاتی رفت که ریشههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارند. عدالت اقتصادی، تنها در توزیع منابع خلاصه نمیشود، بلکه پیش از آن به توزیع عادلانه فرصت، رفع انحصار و ایجاد زمینه رقابت سالم نیاز دارد. عدالت آموزشی، صرفاً با افزایش کمّی مراکز آموزشی محقق نمیشود، بلکه مستلزم ارتقای کیفیت، کاهش نابرابریهای منطقهای و توجه ویژه به مناطق محروم است. عدالت سیاسی نیز بدون حاکمیت قانون، شفافیت و پاسخگویی، معنایی نخواهد داشت.
پیامد بیعدالتی
یکی از خطاهای رایج در مسیر عدالتخواهی، پیوند زدن آن با تندروی است. گاه چنین تصور میشود که هر تصمیمی که پرهزینهتر، رادیکالتر و پرسر و صداتر باشد، عادلانهتر است. درحالیکه تجربههای تلخ گذشته نشان داده تصمیمهای شتابزده و هیجانی، حتی اگر با نیت عدالت اتخاذ شوند، میتوانند پیامدهایی داشته باشند که خود به بیعدالتی منجر شوند. برخوردهای دفعی با مسائل اقتصادی، تصمیمهای ناگهانی در حوزه معیشت یا سیاستهای بدون پشتوانه کارشناسی، اغلب فشار مضاعفی را بر همان اقشاری وارد میکند که قرار بوده از عدالت بهرهمند شوند.
عقلانیت
عدالت پایدار نیازمند عقلانیت است؛ عقلانیتی که نه به معنای محافظهکاری منفعلانه، بلکه به معنای سنجش دقیق هزینه و فایده، توجه به پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت و حرکت تدریجی اما مستمر است. برنامه محوری، جوهره چنین عقلانیتی است. عدالت زمانی قابل تحقق است که اهداف آن روشن، مسیر آن مشخص و ابزارهای ارزیابی آن تعریفشده باشد. بدون شاخصهای قابلسنجش، عدالت به مفهومی انتزاعی تبدیل میشود که هرکس میتواند تفسیر دلخواه خود را از آن ارائه دهد.
پذیرش جامعه متکثر
گفتوگو و مشارکت اجتماعی نیز از ارکان تحقق عدالت است. جامعهای متکثر، با سلایق و دیدگاههای متفاوت، نمیتواند عدالت را از مسیر حذف و طرد به دست آورد. عدالت، محصول شنیدن صداهای مختلف و تلاش برای رسیدن به نقطه اشتراک است. هیچ گروه یا جریانی بهتنهایی صاحب حقیقت مطلق نیست و نسخهای بدون گفتوگوی ملی، امکان موفقیت نخواهد داشت. پذیرش تفاوتها و ایجاد سازوکارهای مشارکتی، شرط لازم برای پیشبرد عدالت است.
سه رکن عدالت
عدالت یک مسیر مستمر است، نه یک دستاورد لحظهای. نمیتوان انتظار داشت با یک تصمیم یا یک دوره مدیریتی، نابرابریها از میان برود. آنچه اهمیت دارد، جهت حرکت است؛ جهتی که اگر بر پایه برنامه، عقلانیت و پرهیز از افراطوتفریط باشد، میتواند جامعه را هرچند آهسته، اما پیوسته به عدالت نزدیکتر کند. عدالت برنامه، صبر و صداقت میخواهد و تنها در سایه این سه است که میتوان به آیندهای عادلانه امیدوار بود.