حمید الماسی نیا: در روزهایی که سایه تنشهای نظامی بر خلیج فارس و جنوب ایران سنگینی میکند، تعلق تاریخی و هویتی به جغرافیای ایران بیش از پیش معنا مییابد؛ جغرافیایی که از شمال تا جنوب و از مرزهای شرقی تا کرانههای غربی، با خاطره، فرهنگ، زبان و زیست مردمانش تعریف میشود. این مفهوم برای مردمانی که در مجاورت یکی از حساسترین پهنههای راهبردی جهان زندگی میکنند، اهمیتی دوچندان دارد.
جزیره قشم صرفاً جزیرهای در پهنه آبی خلیج فارس نیست؛ بخشی از هویت سرزمینی ایران و نقطه تلاقی امنیت، اقتصاد، فرهنگ و تمدن دریایی این کشور است. موقعیت جغرافیایی این جزیره همواره در معادلات منطقهای اهمیت داشته، اما هویت و جایگاه آن را نمیتوان به مختصات نظامی و ژئوپلیتیکی فروکاست.
در معادلات امنیتی جنوب، جایگاه مردم کجاست؟
افزایش تنشهای نظامی در خلیج فارس و تنگه هرمز، ناگزیر نگرانی ساکنان جزایر جنوبی ایران را بهدنبال دارد، برای مردم جزیره قشم، امنیت مفهومی ملموس و روزمره است؛ استمرار فعالیت صیادان، اطمینان دریانوردان از مسیرهای تردد، پایداری تجارت دریایی، تداوم گردشگری و مهمتر از همه، آرامش خانوادههایی که معیشتشان به دریا وابسته است.
برای صیاد جزیره هنگام یا روستای شیبدراز، امکان رفتن به دریا و بازگشت سالم به خانه و برای لنجدار درگهان و بندرهای جزیره، یعنی تداوم فعالیت اقتصادی و اطمینان از آینده شغلی و برای فعال گردشگری، یعنی حفظ اعتماد مسافران و استمرار چرخه اقتصادی جزیره قشم، امنیت معنادار میشود.
از این منظر، هر تحلیل درباره امنیت خلیج فارس که زندگی اجتماعی و اقتصادی ساکنان جزایر را نادیده بگیرد، تحلیلی ناقص است و اهمیت راهبردی جزیره قشم زمانی به مزیتی ملی بدل میشود که با امنیت پایدار، توسعه متوازن و رضایت عمومی ساکنان همراه باشد.
امنیت سرزمینی بدون امنیت معیشتی کامل نیست
یکی از مهمترین ضرورتهای امروز جنوب کشور، عبور از نگاه صرفاً جغرافیایی و نظامی به مفهوم امنیت است. جزایر ایرانی خلیج فارس برای ایفای نقش راهبردی خود به زیرساختهای پایدار، خدمات امدادی و درمانی مجهز، شبکه ارتباطی مطمئن، امکانات دریایی، مدیریت بحران و اقتصادی مقاوم در برابر شوکهای منطقهای نیاز دارند.
جزیره قشم با ظرفیتهای گسترده در حوزه اقتصاد دریاپایه، گردشگری، صنایع دستی، تجارت و میراث فرهنگی، نباید در زمان بحران صرفاً بهعنوان یک موقعیت راهبردی دیده شود. توجه به این جزیره باید در سیاستگذاریهای توسعهای نیز استمرار یابد و مردمی که در خط مقدم جغرافیای دریایی ایران زندگی میکنند، نباید تنها در روزهای تهدید و بحران به یاد آورده شوند. دسترسی پایدار به آب، خدمات بهداشتی و درمانی، حملونقل دریایی ایمن، حمایت از مشاغل محلی و ایجاد فرصتهای اقتصادی، از الزامات واقعی امنیت پایدار در جزایر است.
مسئولیت اطلاعرسانی نیز اهمیتی ویژه دارد و در شرایط حساس نظامی، انتشار اخبار دقیق، پرهیز از شایعهسازی، شفافیت و حفظ آرامش عمومی به اندازه بسیاری از اقدامات اجرایی مهم است و جامعه محلی باید به اطلاعات معتبر و بهموقع دسترسی داشته باشد و رسانهها نیز با رعایت اصول حرفهای، مرز روشنی میان مطالبهگری عمومی و انتشار اطلاعات تأییدنشده ترسیم کنند.
خلیج فارس؛ فراتر از یک نام جغرافیایی
خلیج فارس تنها یک پهنه آبی و مسیر ارتباطی بینالمللی نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی ایران و بستر شکلگیری تمدنهای دریایی، مناسبات تجاری و فرهنگهای ساحلی است، از جزایر ایرانی تا سواحل مکران و از بندرهای تاریخی هرمزگان تا خرمشهر، این جغرافیا حامل پیوندی عمیق میان سرزمین و دریاست.
جزیره قشم با میراث طبیعی و فرهنگی کمنظیر خود، از ژئوپارک جهانی و جنگلهای حرا تا دانش بومی دریانوردی، آیینهای ساحلی و شیوههای سنتی معیشت، نمونهای روشن از این پیوند است و حفاظت از این سرمایهها نیز بخشی از صیانت از هویت ملی به شمار میآید و در چنین شرایطی، وطندوستی نباید به شعارهای احساسی یا واکنشهای مقطعی فروکاسته شود و وطندوستی واقعی، در کنار دفاع از تمامیت ارضی، یعنی مطالبه توسعه و عدالت جغرافیایی، پاسداشت کرامت مرزنشینان، صیانت از محیط زیست و فراهمکردن امکان زندگی شایسته برای همه شهروندان است.
ایران، از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب، پیکرهای بههمپیوسته است و نمیتوان از اهمیت جزایر سخن گفت و مطالبات مردمانشان را نادیده گرفت؛ نمیتوان از امنیت تنگه هرمز دفاع کرد و نسبت به آینده اقتصادی ساکنان سواحل آن بیتفاوت ماند و امروز جزیره قشم بیش از هر زمان دیگری به آرامش، هوشمندی در مدیریت بحران، اطلاعرسانی مسئولانه و حمایت عملی از مردم نیاز دارد و دفاع از سرزمین مسئولیتی ملی است؛ اما حفاظت از زندگی مردمانی که در این سرزمین زیست میکنند نیز بخشی جداییناپذیر از همین مسئولیت است.
عشق به ایران در مرزهای جغرافیایی متوقف نمیشود؛ در زندگی مردم، در صدای زبانهای مادری، در خاطره دریا و در امید نسلهایی ادامه مییابد که آینده خود را به این خاک گره زدهاند و جزیره قشم را باید نه حاشیه نقشه ایران، بلکه بخشی از متن امنیت، هویت و آینده این کشور دانست؛ جزیرهای که آرامش آن با آرامش خلیج فارس و سربلندی این سرزمین پیوند خورده است.
خلیج فارس، فارس خواهد ماند؛ اما رسالت ما تنها پاسداری از نام و مرزهای آن نیست، بلکه پاسداری از زندگی، امید و آینده مردمانی است که قرنها در کنار این آبها ایستادهاند.