این برنامه با مدیریت مسعود کوثری، پژوهشگر و با حضور روزنامهنگاران و دوستداران سیدفرید قاسمی اجرا شد. سخنرانان این نشست علی ربیعی، فریدون صدیقی، محمدمهدی فرقانی، یونس شکرخواه، مهیار رشیدیان، پونه ندایی و سیدفرید قاسمی بودند. از چهرههای فرهنگی و مطبوعاتی حاضر در مراسم میتوان به محسن کریمی، فرهادسپه رام، علیمردان عسکری عالم، کورش نوروز مرادی، هوشنگ بیرانوند، الوندبهاری، علی صالحآبادی، نیکنام حسینیپور، اعظم روانشاد، مهرداد خدیر، ساسان والیزاده، عزیز امرایی، حجت سپهوند، اکبر ایرانی اشاره کرد. گزیدهای از سخنرانیهای بزرگداشت قاسمی را در پی میخوانید:
علی ربیعی: سیدفرید قاسمی، فرد به مثابه نهاد است
سیدفرید قاسمی، فرد به مثابه نهاد است. او با باور ایران دوستی، توانست بدون همکار ودستیاربه تنهایی کارچندین مرکز پژوهشی راانجام دهد. قاسمی کارهای متنوع درحوزههای مشخص انجام داده است. وی بدون این که کسی ازاو بخواهد بدون هیچ چشمداشتی توانسته کارهای بزرگ انجام دهد ومیراث را زنده وقابل استفاده امروز وآینده کند.
فریدون صدیقی: سید فرید قاسمی ناراستیها را تحمل نمیکند
شب و روز برای سیدفرید قاسمی کم میآید. مسئله این است که با انسانی روبهرو هستیم که با این همه خواندن و رنج بردن، از کاستیهای زمانه نیز رنج میبرد.
البته مثل همه کردها و لرها، ما صفر و صد هستیم. من همیشه صفرم؛ آدمی آرام و رام، اما سید فرید همیشه صد است. آن صد بودنش زمانی بروز میکند که دیگر نمیتواند ناراستیها، کمیها و کاستیها را تحمل کند.
به قول دکتر ضیاء موحد سید فرید یک «غول زیبا» است.
تعبیر «غول زیبا» را برای بامداد پایدار، احمد شاملو، به کار بردیم. به نظر من، سید فرید هم یک غول زیبا، ماندگار و پاینده است. همانطور که آقای دکتر ربیعی فرمودند، عمر ایشان از هزار سال هم گذشته است.
محمدمهدی فرقانی: سید فرید قاسمی سبک تازهای در تاریخنگاری مطبوعات ایجاد کرده است
امیدوارم خداوند عمر طولانی و صحت و سلامتی به سید فرید قاسمی عنایت کند تا بتوانند این پژوهشهای ارزشمند را ادامه دهند.
پژوهشهای ایشان در عرصه تاریخ مطبوعات، به نظر من، سبک جدیدی در تاریخنگاری مطبوعات ایجاد کرده است؛ سبکی که از خشکی و بیروحی تاریخنگاریهای مرسوم و همچنین برخی اغراقها و بزرگنماییها به دور است. ایشان به جزئیات میپردازند و به گوشههایی از تاریخ مطبوعات توجه میکنند که تاکنون نوری به آنها تابانده نشده است. این ویژگی در همه ادوار، مکانها و زمانهایی که من سراغ دارم، مشهود بوده است.
من در جلسه قبل عرض کردم که آقای قاسمی خودش را در عقب و پشت سر دیگران پنهان میکند. سوءتفاهمی پیش آمد و پرسیدند منظورم چه بوده است. توضیح دادم منظورم این است که ایشان آنقدر فروتن هستند که حتی اجازه نمیدهند دیگران بهراحتی ایشان را ببینند. گویی میخواهند گوشهای برای خودشان داشته باشند و از دیدهشدن فاصله بگیرند.
نکته دیگر، گشادهدستی و بخشندگی ایشان است. دانشجویان زیادی را میشناسم که برای انجام کارهای پژوهشی و پایاننامههایشان در حوزه تاریخ مطبوعات نزد ایشان فرستادهام. آقای قاسمی با همان تواضع و گشادهدستی که اشاره کردم، به آنها کمک کردهاند و کارشان را سر و سامان دادهاند.
یونس شکرخواه: بازگشت به ریشههای تاریخی و فرهنگی، شاید راهی برای نجات امروز ما باشد
من پیشتر هم در جمع دوستان عزیز اشاره کردم که آقای فرقانی هم گفتند ایشان بخشنده است. البته اگر بخواهم درباره این ویژگی صحبت کنم، شاید فردا یقهام را بگیرد! اما واقعیت این است که سید فرید قاسمی برای بسیاری از افراد، نجاتبخش و جانبخش بوده است؛ برای کسانی که از بسیاری امکانات محروم بودند، سرپرستی کرده، کمک کرده و پشتیبانشان بوده است. من این موضوع را از نزدیک دیدهام و شاهد آن بودهام.
درباره ایشان حرفهای زیادی میتوان گفت و به نکات فراوانی اشاره کرد. امروز هم میبینیم که همچنان در کنار ماست و هر از گاهی اتفاق تازهای رقم میزند و کار تازهای انجام میدهد؛ آن هم بدون هیچ چشمداشتی و بدون اتکا به هیچکس. او همچنان کار خودش را ادامه میدهد.
پیشنهاد میکنم همه ما کمی به این جنبه از شخصیت و فعالیتهای ایشان فکر کنیم.
سید فرید قاسمی، روزنامهنگاری ایران را از بیتبار بودن خارج کرد. او یکتنه و بهحق، برای روزنامهنگاری ایران تبار ساخت. ما بهعنوان روزنامهنگار مدیون او هستیم.
شاید امروز، در شرایطی که کشور با گرفتاریهای فراوان، جنگ، مشکلات اقتصادی و مسائل گوناگونی روبهروست و همه ما هر روز آنها را در زندگی تجربه میکنیم، یکی از راههای نجات این کشور، بازگشت به تبار و ریشههای خود باشد؛ اینکه بدانیم چه تاریخی پشت سر ماست و از چه فرهنگ و پیشینهای برخورداریم.
اگر بتوانیم به این ریشهها بازگردیم، شاید به تلاشی همهجانبه نیاز داشته باشیم؛ تلاشی از همان جنس کاری که فرید برای بازتراشیدن و استخراج دوباره تبار روزنامهنگاری ایران انجام داد.
مهیار رشیدیان: سیدفرید قاسمی بنیادگذارنهضت لرستان شناسی است
قاسمی خودبه تنهایی کتابهای مرجع و ارزشمندی درباره لرستان وبه خصوص خرم آباد نوشت .او بنیادگذارنهضت لرستان شناسی دراستان ماست.مجلههایی که باعنوان فصلنامه شقایق ومجله لرستان پژوهی به تنهایی منتشر کرد سبب شد نسل ما وقبل وبعد ما به خودباوری برسند.من ودیگران اولین اثرمان درمجله های قاسمی منتشر شد.اگر امروز ماها صاحب کتاب هستیم قاسمی راه را به مانشان داد وآثارمان رادرمجله هایش چاپ کرد تا ما به خودباوری برسیم.نمونه این گونه افراد خودم هستم که امروز چندین کتاب داستان نوشتهام که به وسیله ناشران معتبرتهران منتشرشده است.
پونه ندایی: سید فرید قاسمی؛ وجدان بیدار تاریخ مطبوعات ایران است
من بهعنوان مدیر نشر امرود، افتخار این را داشتم که چند کتاب از آقای سید فرید قاسمی چاپ کنم. یکی از آنها کتاب «پرفروش روزنامه حزب خران» بود که چهار نوبت چاپ آن در سال ۱۳۸۸ پشت سر هم منتشر شد. فکر میکنم مجموعاً هشت هزار نسخه بود. ویراست دوم آن نیز چهار، پنج سال پیش منتشر شد و مورد استقبال قرار گرفت.
یک کتاب دیگر از آقای قاسمی چاپ کردم با عنوان «ترور روزنامهنگار» که درباره زندگی محمد مسعود بود. همچنین افتخار داشتیم کتاب بسیار مهم دیگری از آقای قاسمی با عنوان «ایرانشناس روزنامهنگار» چاپ کنیم که در واقع کارنامه آثار ایرج افشار بود.
و کتاب دیگری هم از ایشان منتشر کردیم با عنوان «سیر تاریخی قوانین مطبوعاتی ایران» که به چاپ دوم رسید.
شناخت فرد جامعالاطرافی مثل آقای سید فرید قاسمی واقعاً خودش میتواند یک ترم دانشگاهی باشد. ایشان فعالیتهای خاص و گستردهای در زمینه تاریخ مطبوعات داشتهاند.
همیشه نسبت به وضعیت مطبوعات و رسانهها هشدار دادهاند. آن سوی گردنه را زودتر دیدهاند. هر جا مطبوعات رو به زوال و افول میرفتند، ایشان بهموقع و خیلی زود هشدارهایشان را دادند و نوشتند. همیشه به کیفیت و وجدان در روزنامهنگاری اهمیت دادهاند.
متأسفم که فرد مهم و اندیشمندی مثل آقای سید فرید قاسمی، شاید بیش از دو دهه است که گوشهنشینی را اختیار کردهاند و در انزوا به پژوهش و نوشتن میپردازند.
سؤال من از حکمرانی فرهنگی این است که چرا واقعاً طی این دو دهه نتوانستید آقای قاسمی را راضی کنید که به عرصه پژوهش گسترده در تاریخ مطبوعات برگردند؟
من انتظار دارم هم از خود آقای قاسمی، هم از نویسندگان و همکاران عزیزم و هم از حکمرانی فرهنگی که واقعاً این انتظار را برآورده کنند. باید پیدا کنند مشکل چیست و چرا ایشان سکوت اختیار کردهاند و چرا راضی نمیشوند دوباره مثل قبل آن فعالیتهای وسیع و گسترده را انجام بدهند.
سیدفرید قاسمی: روزنامهنگاران؛ معماران خاموش فرهنگ و دانشنامهنگاری ایران
نخستین پیوند من با جهان مطبوعات و روزنامهنگاری، از طریق مجموعه کتابهای «تنتن» شکل گرفت. با خواندن این مجموعه، بهتدریج به دنیای روزنامه و خبرنگاری علاقهمند شدم. شخصیت تنتن، خبرنگار جوان و ماجراجو، برای من جذابیت خاصی داشت.
مجموعه کتابهای تنتن نزدیک به یک قرن است که در جهان منتشر میشود. در ایران نیز این آثار از سال ۱۳۵۰ به همت انتشارات یونیورسال انتشار یافتند و آقای خسرو سمیعی از نخستین مترجمان این مجموعه بودند.
در آن دوران، تصور من این بود که میتوانم مسیری شبیه تنتن را دنبال کنم؛ مسیری که از نوجوانی و علاقه به خبرنگاری آغاز میشود و به دنیای حرفهای مطبوعات میرسد.
فعالیت خبری خود را از نشریات کودک و نوجوان آغاز کردم، سپس به مطبوعات ورزشی راه یافتم و این مسیر بهتدریج به همکاری با نشریات تهران، نشریات سراسری و مسئولیتهای مختلف مطبوعاتی انجامید.
چرا به سراغ تاریخ روزنامهنگاری رفتم؟
برای ورود به پژوهش در حوزه تاریخ روزنامهنگاری، دلایل متعددی داشتم که به سه مورد از آنها اشاره میکنم.
نخستین دلیل، پرسشی بود که سالها ذهنم را مشغول کرده بود: چرا وضعیت روزنامهنگاری در ایران با بسیاری از کشورهای دیگر تفاوت دارد؟ چرا آنچه در کتابهای نظری درباره شأن، منزلت و جایگاه روزنامهنگار و مطبوعات میخوانیم، در عمل کمتر در فضای مطبوعاتی کشورمان تحقق پیدا کرده است؟
روزنامهنگاری در ایران، با وجود همه فراز و نشیبها، مسیری دشوار و گاه همراه با حسرت پیموده است. میخواستم بدانم ریشههای تاریخی این وضعیت چیست و چه عواملی در شکلگیری آن نقش داشتهاند. به همین دلیل، پژوهش در تاریخ مطبوعات را راهی برای یافتن پاسخ این پرسشها دانستم.
دلیل دوم، دغدغه ثبت خدمات روزنامهنگاران بود. روزنامهنگار را میتوان به عکاسی تشبیه کرد که از همه عکس میگیرد، اما خودش در عکس حضور ندارد. روزنامهنگاران درباره افراد، رویدادها و تحولات جامعه مینویسند، اما کمتر کسی درباره خود آنان و خدماتشان قلم میزند.
من میخواستم سهمی هرچند کوچک در ثبت این خدمات داشته باشم؛ زیرا روزنامهنگاران ایرانی در تاریخ معاصر کشور خدمات فراوانی انجام دادهاند که بسیاری از آنها بهدرستی معرفی و مستند نشده است.
گاهی درباره روزنامهنگاری قضاوتهایی مانند سطحینگری مطرح میشود؛ درحالیکه این نگاه، عمق و ظرفیتهای فکری و فرهنگی این حرفه را نادیده میگیرد.
برای نمونه، امروز به دانشنامهها و دایرةالمعارفهای کشورمان افتخار میکنیم، اما کمتر به این واقعیت توجه میشود که روزنامهنگاران در شکلگیری دانشنامهنگاری نوین ایران نقش بنیادین داشتهاند. بخشی از این جریان فکری و علمی از دل تحریریه روزنامهها بیرون آمده است.
در دورهای که هنوز دانشگاه و فرهنگستان به شکل امروزی در کشور وجود نداشت، روزنامهنگاران در دوره مظفرالدینشاه گرد هم آمدند و نهادی با عنوان مجلس آکادمی تشکیل دادند.
از جمله آثار مهم این جریان، شیوهنامه «اصول تنقید و رموز متداوله در محررات» است که من از آن بهعنوان یکی از نخستین شیوهنامههای ویرایش در ایران یاد میکنم.
همچنین روزنامهنگاران در شکلگیری و رواج برابرنهادههای فارسی برای واژگان فرهنگی و علمی نقش مهمی داشتند. این نمونهها نشان میدهد که مطبوعات صرفاً وسیلهای برای انتشار خبر نبودند، بلکه در توسعه زبان، فرهنگ، دانش و اندیشه نیز نقشآفرینی میکردند.
پژوهش در تاریخ مطبوعات پاسخ به صدها پرسش بیپاسخ
سومین دلیل من برای ورود به این عرصه، وجود پرسشهای فراوان و بیپاسخ درباره تاریخ روزنامهنگاری ایران بود.
برای مثال، نخستین گزارش خبری در ایران کجا و چه زمانی منتشر شده است؟ نخستین مصاحبه مطبوعاتی چه زمانی شکل گرفته؟ تاریخچه قالبهای مختلف روزنامهنگاری، از حادثهنگاری و ورزشنویسی تا روزنامهنگاری اقتصادی، چگونه بوده است؟
این پرسشها برای من به موضوعاتی جدی برای پژوهش تبدیل شدند.
در این مسیر چنان غرق کار شدم که پژوهش برایم به یک فعالیت تماموقت تبدیل شد. حتی در دورههایی که در هیچ نشریهای مشغول نبودم، صبح زود پشت میز کارم مینشستم و ساعتهای طولانی به مطالعه و نگارش میپرداختم. گاهی بیش از ۱۸ ساعت در روز کار میکردم.
همیشه به کسانی که میپرسیدند چگونه فرصت نوشتن این همه کتاب را پیدا میکنم، میگفتم اگر کسی روزی پنج صفحه بنویسد، در یک سال میتواند حجم قابل توجهی مطلب فراهم کند. اگر روزی ده صفحه بنویسد، حاصل کارش در پایان سال به چند هزار صفحه خواهد رسید. استمرار و نظم، یکی از مهمترین عوامل موفقیت در پژوهش است.
گاهی نیز پیش آمده که کتابی را نوشتهام، اما به دلیل مشغلههای فراوان، نسخه دستنویس آن سالها در میان اسناد و کارتنها باقی مانده است. برای نمونه، کتابی را در سال ۱۳۷۶ نوشته بودم که سرانجام در سال ۱۴۰۵ منتشر شد.
مسیر پژوهشی من پس از فعالیت در روزنامهنگاری، کار مطبوعاتی و نشر کتاب، به مشارکت در تدوین دانشنامهها و نگارش مدخلهای تخصصی نیز رسید.
۲۰۰ هزار موضوع پژوهشی بر زمینمانده
حدود یازده سال پیش، در جلسهای دانشگاهی اعلام کردم که در حوزه روزنامهنگاری ایران، نزدیک به ۲۰۰ هزار عنوان موضوع پژوهشی بر زمین مانده است؛ موضوعاتی که هرکدام میتوانند زمینهای برای تحقیق و تولید دانش باشند.
این سخن را در پاسخ به یکی از دوستان مطرح کردم. ماجرا از این قرار بود که خبرنگاری از یکی از کارشناسان کتابخانههای بزرگ کشور پرسیده بود چرا با وجود این همه منابع، در زمینه تاریخ مطبوعات پژوهشهای بیشتری انجام نمیشود.
پاسخ آن مسئول این بود که بخش عمده موضوعات قبلاً کار شده و پژوهشگری به نام قاسمی آنقدر در این زمینه فعالیت کرده که دیگر موضوعی برای دیگران باقی نگذاشته است.
پس از شنیدن این پاسخ، با ایشان تماس گرفتم و توضیح دادم که عرصه پژوهش آنقدر گسترده است که فعالیت یک پژوهشگر نمیتواند راه را بر دیگران ببندد. حتی پیشنهاد کردم فهرستی شامل ۵۰ تا ۱۰۰ موضوع پژوهشی انجامنشده در اختیارشان قرار دهم تا پژوهشگران بتوانند کار خود را آغاز کنند.
واقعیت این است که تاریخ روزنامهنگاری ایران همچنان عرصهای گسترده و نیازمند پژوهشهای جدی است.
علاقه به کاغذ، چاپ و میراث مطبوعات
من همچنان به کار پژوهش و نگارش ادامه میدهم. از نسل کاغذ و چاپ هستم. خوشبوترین بوی دنیا برای من بوی مرکب چاپ است و فضای چاپخانه را با هیچ فضای دیگری عوض نمیکنم.
البته تحولات رسانهای و فناوریهای نو، وضعیت نشر و مطبوعات را با پرسشها و ابهامهای تازهای روبهرو کرده است. من نیز از رسانههای جدید و فضای مجازی بیخبر نیستم و در حد نیاز اخبار و مطالبی را دنبال میکنم، اما همچنان برای پژوهش، کتاب و اسناد مکتوب را مرجع اصلی خود میدانم.
پژوهش در تاریخ مطبوعات، مسیری است که همچنان ادامه دارد و تا زمانی که توان و رمقی باقی باشد، آن را دنبال خواهم کرد.