رضا صادقیان-کارشناس بازار سرمایه
وزیر مسکن و شهرسازی گفته است: راهبرد ما این است در شهرهایی که زمین داریم زمین را ویلایی به مردم واگذار کنیم. یعنی قطعه ۲۰۰ متری به مردم واگذار میکنیم، وام میدهیم و خود میآیند و میسازند .
دولت سیزدهم در سال اول وقت زیادی را صرف اجرای ساخت 4 میلیون مسکن تا پایان عمر دولت کرده است، قرار است سالیانه یک میلیون مسکن در شهرهای مختلف کشور ساخته شود. برای آنکه غرق در تصویر طرح نهضت ملی مسکن نشویم و این طرح را با واقعیتهای اقتصادی کشور مورد سنجش قرار بدهیم، ابتدا نگاهی میکنیم به طرح مسکن مهر و میراثی که این ساخت و ساز برای کشور برجای گذاشته است و در ادامه امکان اجرا، موفقیت و عدم موفقیت نهضت ملی مسکن را بررسی خواهیم کرد.
براساس اطلاعات مرکز آمار ایران و همچنین مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، در تمام سالهایی که آمار قابل ارزیابی در حوزه خانوار و مسکن وجود داشته است، تعداد خانوارهای ایرانی بیشتر از واحدهای مسکونی بوده است. به عنوان مثال؛ در سال 1358 تعداد واحدهای مسکونی پانزده میلیون و نهصد هزار واحد بوده است، در همان سال هفده میلیون و چهارصد هزار خانوار ایرانی وجود داشته است. این آمار نشان میدهد نزدیک به یک میلیون و پانصد هزار خانوار ایرانی به دلیل ناتوانی از تامین مسکن با خانوارهای دیگر زندگی میکنند. در این آمار مسئله حاشیهنشینی و بافتهای فرسود و خانههای خودساز در بخشهای خارج از شهرها مشخص نیست؛ اما آنچه به صورت عیان قابل رصد و بازبینی است، کمبود مسکن برای خانوار ایرانی طی دههای گذشته تا به امروز است.
مسکن مهر
هدف از اجرای طرح مسکن مهر را میتوان دو مسئله عنوان کرد؛ اول: حل معضل مسکن دوم: کاهش ملکهای استیجاری. براساس آمارهای امروز این دو هدف در ساخت مسکن مهر تحقق نیافته است. براساس اطلاعات منتشر شده در سال 1400؛ از سال ۱۳۸۶ احداث حدود دو میلیون و ۱۷۰ هزار واحد مسکن مهر در دستور کار دولتهای نهم و دهم قرار گرفت و مقرر بود که این واحدها تا انتهای دولت دهم به اتمام برسد. ولی متاسفانه از این تعداد واحد مسکونی صرفا حدود ۶۹۰ هزار واحد (معادل ۳۲ درصد از کل واحدهای برنامه مسکن مهر) تحویل متقاضیان شد. براساس خبرهای منتشر شده در دولت دوم حسن روحانی و با وجودی که مسئولان وقت وزارت مسکن و شهرسازی با اجرا و ادامه ساخت مسکنهای مهر از نظر کارشناسی ایراد داشتند، دولت دوازدهم تا خرداد سال 1400 بیش از یک میلیون و 370 هزار مسکن مهر را به متقاضیان تحویل داد. در واقع دولت نهم و دهم سنگ بنای فعالیتی را قرار دادند، ولی هدفگذاری آنان برای ساخت بیش از دو میلیون مسکن نه تنها تحقق نیافت، بلکه معضل تهیه مسکن برای متقاضیان به عنوان دشوارهای بنیادین برای دولتمردان بعدی باقی ماند. با توجه به اطلاعات موجود در دولت سیزدهم، بیش از دویست هزار واحد مسکن مهر همچنان به صاحبان آن تحویل نشده است. به عبارتی مشخصتر؛ مسکن مهر پس از گذشت 16 سال که از سیاستگذاری و اجرای آن میگذرد همچنان به عنوان معضل در سیستم اجرایی کشور وجود دارد، چرا که ساکنان این خانهها از کیفیت بد، نبود امکانات رفاهی و دور بودن از مناطق شهری میگویند.
افزایش درآمد نفت
پس از سالهای 1384 درآمدهای نفتی کشور به یکباره اوج گرفت. بنابراین طبیعی بود که دولت وقت به جای شنیدن صدای کارشناسان و اجرایی کردن طرحهای ملی با دیدگاه کارشناسی، چشم خود را به میزان درآمدهای نفتی خیره کند و به جای آن سراغ وعده دادن، مصوبات استانی و اجرای طرحهای غیرکارشناسی شده برود.
دوم: در بخش شیوه اجرای ساخت مسکن مهر از سه روش نام برده شده است. 1. ساخت مسکن مهر دولت ساخت 2. مسکن مهر تعاونی ساز 3. مسکن مهر شخصی ساز. آنچه در عمل اتفاق افتاد ساخت مسکنهای مهر با طراحی، نظارت و ساخت توسط دولت بود. در واقع اکثر شرکتهای بخش خصوصی که در گذشته در حوزه ساخت و ساز مسکن فعالیت میکردند و براساس نیاز بازار اقدام به ساخت، بازاریابی و فروش ملک کرده بودند، به یکباره به عنوان پیمانکاران ساخت و ساز دولت مشغول فعالیت شدند و مجری سیاستهای دولت شدند.
ساخت مسکن بی کیفیت
کیفیت پایین مسکنهای مهر را میتوان در این بخش دید، در شرایطی که مجریان ساخت تعهدی به کیفیت مطلوب ساخت مسکن ندارند و تعهدی برای فروش واحدهای مسکونی به گردن آنان نیست، بنابراین خود را متعهد به ساخت با کیفیت نمیبینند و کار خود را با نازلترین کیفیت به کارفرما که همان دولت باشد تحویل میدهند. وقوع زلزله کرمانشاه در سال 96 و انتشار عکسهای مسکن مهر این شهر نشان داد وقتی دولت هدفگذاری بزرگ و نامعقول و کمیت را فدای کیفیت میکند، نتیجهای به غیر از ویران شدن واحدهای مسکونی 3 سال ساخت برای ساکنان آن حاصل نمیگردد.
سوم: در میان خبرهای مربوط به ساخت و ساز شهرکها و تکمیل مسکن مهر در شهرهای مختلف، به معضل دیگری نیز روبرو میشویم. در تیرماه سال 1400 قائم مقام وزیر راه و شهرسازی گفته بود: «ساخت ۶۲ هزار واحد باقیمانده به اتمام رسیده و منتظر وصل انشعابات هستند به تدریج به متقاضیان تحویل خواهد شد.» بنابراین دولت موظف است این زیرساختها را به نقاط خارج از شهر بیاورد. در نگاه اول هزینه زمین برای دولت در ساخت مسکن مهر صفر به نظر میرسد، ولی هزینه انشعابهای مختلف تمام این صرفهجویی دولت را بر باد داده است. مهمتر آنکه دولت یازدهم و دوازدهم بیش از پانصد مدرسه را در مسکنهای مهر مورد بهرهبرداری قرار داد. امروز نیز ساکنان مسکنهای مهر نیازمند امکانات رفاهی هستند، مدرسه، مرکز خرید، بیمارستان و درمانگاه، مسجد، تفریگاه و پارکهای محلی و... این همه همچنان در مسکنهای مهر وجود ندارد .
اجرایی شدن مسکن مهر دقیقا در شرایطی اتفاق افتاد که سیل درآمدهای نفتی به کشور سرازیر شد، دوران فروانی نفت بود و پولهایی که دولتمردان گمان داشتند میتوان به سادگی با تعریف طرحهای مختلف، کشور را به آبادانی رساند.
فرسایش ساخت مسکن
در حال حاضر و به دلیل تحریمهای ظالمانه خبری از درآمدهای ارزی قابل توجه نیست و امیدها و ناامیدیها درباره احیای برجام و رسیدن به توافق قابل اجرا گاه آنقدر نزدیک و دور میشود که باعث فرسایشی شدن تحرکات اقتصادی و اجرای طرحهای زیربنایی شده است. همچنین دولت با تورم بالای 40 درصدی روبروست و مهمتر آنکه براساس خبرهای منتشر شده هنوز زیرساختهای لازم برای اجرایی شدن طرح نهضت ملی مسکن در دسترس نیست و از دل برگزاری جلسات دستگاههای مختلف متصل به دولت خروجی مشخصی بیرون نیامده مگر نشر خبری خاص که در ابتدای این یادداشت به آن اشاره شده و احتمال اجرایی نشدن این طرح را بیش از گذشته کرده است. این همه یعنی دولت به صورت مشخص از سیاستهای اعلام شده ساخت مسکن دولتساز عقبنشینی کرده است.