به قلم سردبیر
روسیه دههها از مهمترین صادرکنندگان انرژی جهان بود؛ کشوری که نهفقط نفت خام، بلکه فرآوردههای نفتی خود را نیز به بازار میفرستاد و از انرژی بهعنوان یکی از پایههای قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی خود استفاده میکرد. اما امروز جنگ با اوکراین و غرب روسیه را زمین گیر کرده است.
صفهای طولانی مقابل پمپبنزینها، محدودیت فروش سوخت، ممنوعیت صادرات بنزین و حتی واردات فرآوردههای نفتی فاجعه ای است که جنگ برای روسیه، ابر قدرت سابق که هژمونی داشت و حالا ندارد به ارمغان آورده است. این تغییر را نباید یک اختلال موقت در بازار سوخت دانست؛ بلکه جنگ به زیرساختهای حیاتی اقتصاد روسیه بازگشته است.
در تازهترین حملات، پهپادهای اوکراینی که روز شنبه فاجعه صورت گرفت، تأسیسات صنعتی و نفتی منطقه سامارا را هدف قرار داد و پالایشگاه نووکویبیشفسک اتش گرفت. روسیه در ماههای اخیر بارها پالایشگاهها و مخازن سوختاش هدف حملات پهپادی اوکراین بوده است.
مسئله مهمتر اما پیامدهای زنجیرهای این حملات است. پالایشگاه را نمیتوان مانند یک انبار ساده با چند کامیون جایگزین کرد. هر پالایشگاه بزرگ، مجموعهای پیچیده از واحدهای فرآوری است و آسیب به یک بخش کلیدی میتواند ظرفیت تولید بنزین و گازوئیل را کاهش دهد. در همین ماه، پالایشگاه اورسک پس از حمله پهپادی در چند ماه از مدار خارج شد .
بحران سوخت
بحران اکنون فراتر رفته است. رویترز گزارش داده که در ماه اوت، موج دوم کمبود سوخت در دستکم ۱۰ منطقه روسیه باعث بازگشت محدودیتهای فروش بنزین شده است. دولت روسیه برای کنترل بازار، صادرات سوخت را ممنوع کرده و به واردات فرآوردههای نفتی روی آورده است.
این همان نقطهای است که جنگ، معنای اقتصادی خود را نشان میدهد. روسیه ممکن است همچنان نفت خام فراوان داشته باشد، اما نفت خام بهتنهایی خودروها را در خیابان حرکت نمیدهد. آنچه مردم در پمپبنزین میخواهند، فرآورده نهایی است که تولید آن نیاز به پالایشگاه فعال، شبکه حملونقل و زیرساخت سالم دارد.
کمبود سوخت
یک شباهت قابل تأمل کمبود سوخت بین ایران و روسیه وجود دارد: وقتی صادرات و درآمد انرژی جایگزین سرمایهگذاری در امنیت زیرساختهای داخلی نشود، جنگ میتواند صادرکننده بزرگ انرژی مثل ایران و روسیه را به واردکننده فرآورده تبدیل کند.
این فرایند اکنون در روسیه آشکار شده است. مسکو که در گذشته حتی به ایران بنزین و گازوئیل صادر کرده بود، امروز برای تأمین بازار داخلی خود به واردات روی آورده است. گزارشها از ورود محمولههای بنزین از هند و بلاروس و قزاقستان حکایت دارد.
آنچه برای روسیه رخ میدهد یک هشدار مهم درباره جنگفرسایشی است. حمله به پالایشگاه شاید در ظاهر یک عملیات نظامی باشد، اما اثر واقعی آن در زندگی روزمره مردم دیده میشود: صف پمپبنزین، افزایش قیمت، محدودیت خرید و نگرانی درباره آینده.
روسیه سالها از انرژی بهعنوان ابزار نفوذ استفاده میکرد؛ اوکراین تلاش میکند نقطه قوت روسیه را به نقطه ضعف تبدیل کند. حملات به زیرساختهای پالایشی اقتصاد روسیه را بحرانی تر خواهد کرد.
تجربه امروز روسیه یک درس روشن دارد: در جنگهای طولانی، هیچ صادرکننده انرژی مصون نیست. نفت فراوان، زمانی قدرت است که پالایشگاه، شبکه توزیع و زیرساختهای حیاتی نیز در امان باشند.
آنهایی که به پیامدهای ناگوار جنگ نمی اندیشند و به پزشکیان و قالیباف که به دنبال تفاهم و صلح هستند فشار وارد می کنند نیم نگاهی به فلاکت و گرفتاری امروز ابرقدرت سابق و متحد ایران که در باتلاق جنگ اوکراین گیر افتاده بیندازند و اگر به فکر مردم و ایران هستند فریاد صلح سر دهند، نه جنگ.