ستاره صبح، علی فریدونی: در سالهای اول انقلاب، روزی در یکی از دبیرستانهای دخترانه تهران، معاون مدرسه دفترچه یادداشتی را از دست دانشآموزی میگیرد. خواهش و التماس دخترک که میگفت این دفترچه حاوی یادداشتهای شخصی اوست، بر معاون مدرسه اثر نمیکند و وی دفترچه را با خود میبرد و به مطالعه دستنوشتههای دخترک مشغول میشود. هر زنگ، دخترک سراسیمه به سراغ معاون میآید و هر بار از او میخواهد دفترچه را برگرداند، اما معاون نهتنها زیر بار نمیرود، بلکه اعلام میکند دخترک فردا باید با والدینش به مدرسه بیاید تا تکلیف دفترچه و خاطراتش پیش پدر و مادر معلوم شود. دانشآموز سعی میکند معاون مدرسهاش را متوجه کند که اجرای این خواسته برایش غیرممکن است، اما خانم معاون دستبردار نبود. وقتی زنگ پایان مدرسه به صدا درمیآید، کسی نمیبیند که چطور آن دختر نوجوان، ناامید از همهجا و همهکس، به طرف ساختمان در حال ساختی در مجاورت مدرسه میرود و درست زمانی که دانشآموزان و کادر مدرسه در حال خروج از دبیرستان بودند، خود را در برابر دیدگان چندین نفر از بالای بام ساختمان به زمین پرت میکند. یکی از خبرنگاران باسابقه زن، آن سال دانشآموز همان دبیرستان بود و یکی از شاهدان عینی آن ماجراست. خانم خبرنگار این روایت دردناک را سالها پیش در صفحه فیسبوکش منتشر کرد؛ روایت تلخی که آن روز به نظر نمیرسید تا سالها همچنان در این جامعه جاری باشد و به سرنوشت ناگزیر بسیاری از دختران این سرزمین تبدیل شود!
رومینا؛ قربانی خشونتی به نام ناموس
ماجرای قتل رومینا اشرفی، دختر ۱۳ سالهای اهل یکی از روستاهای تالش، یکی از پرسروصداترین پروندههای موسوم به قتلهای ناموسی بود، اما این حادثه وحشتناک هم نتوانست قانونگذار را مجاب کند که برای کنترل و قطع خشونت خانگی علیه زنان و دختران، دست به اقدامی تأثیرگذار بزند.
رومینا در روزی که به دست پدرش به قتل رسید، پیش از بازگشت به خانه، از ترس جانش از پلیس درخواست کرده بود که او را به پدرش تحویل ندهند. با این حال، وارد خانه پدری شد و اول خرداد ۱۳۹۹، هنگامی که در خواب بود، پدرش با داس سرش را برید و او را به قتل رساند. این پدر در دادگاه کیفری استان گیلان تنها به ۹ سال حبس و پرداخت دیه به مادر رومینا محکوم شد.
سوگند؛ تکرار یک نگرانی درباره امنیت دختران در خانواده
انتشار خبر مرگ سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله اهل گیلانغرب و ساکن کرمانشاه، این روزها بار دیگر دغدغه امنیت زنان و دختران در خانواده را به بحث کشیده است. سوگند با پدر و نامادریاش زندگی میکرد و مرگ او نیز با قتل رومینا اشرفی مشابهتهایی دارد؛ بهویژه اینکه در این پرونده، از جهت نقش خانواده و مسئولیت مدرسه در حفاظت از جان دانشآموزان، حرفهای زیادی برای گفتن وجود دارد.
بر اساس روایتهای منتشرشده، مسئولان دبیرستان دخترانه رضوان از ارتباط عاطفی سوگند با پسری مطلع شدند و موضوع را به پدرش اطلاع دادند. طبق فایل صوتی منتسب به یکی از دوستان مقتول، سوگند پیش از رفتن به خانه گفته بود: «اگر به خانه بروم، پدرم من را میکشد.» روز حادثه، پدر سوگند به مدرسه مراجعه کرد و دخترش را با خود برد. ساعاتی بعد، سوگند از طبقه پنجم ساختمان محل سکونت خانواده سقوط کرد و جان باخت. روایتهایی وجود دارد که پدر را عامل پرتاب او معرفی میکند.
فقر و اعتیاد؛ عواملی که خشونت خانگی را تشدید میکنند
تابستان سال گذشته، برای مشورت درباره انتخاب مدرسه و ثبتنام فرزندم، با یکی از اقوام که فرهنگی است و تجربه زیادی از تدریس در دوره متوسطه دارد، گفتوگو کردم. بحث ما خیلی زود از نقد شیوههای تدریس در آموزشوپرورش به انتقاد از خصوصیسازی آموزشوپرورش و تحلیل مشکلات مدارس دولتی رسید. این فرهنگی بازنشسته عقیده داشت بچههایی که از خانوادههای کمبرخوردار میآیند، نه پول رفتن به مدارس غیرانتفاعی را دارند و نه امکان سرمایهگذاری و ورود به مدارس خاص برایشان وجود دارد. مدارس دولتی از دیگر طبقات اجتماعی خالی شدهاند و این بچهها در همین مدارس جمع شدهاند و به دلیل شکل نگرفتن رقابت و الگوهای مناسب، ضعفها و مشکلاتشان بازتولید میشود.
او از حضورش در مدرسهای دولتی در حاشیه شهر خاطرهای تأملبرانگیز داشت. یکی از دانشآموزانش هفتهها بدون آمادگی سر کلاس حاضر میشد و او بهعنوان معلم، تنها راه چاره را در این دیده بود که والدین دانشآموز را به مدرسه دعوت کند و با آنها گفتوگو داشته باشد. چند روز بعد، وقتی راهی کلاس درس بود، در راهروی مدرسه با مردی مواجه میشود که با لحنی تند و پرخاشگرانه او را خطاب قرار داده و میپرسید چرا دخترش را به کلاس راه نمیدهد؟ وقتی معلم ضعف تحصیلی دانشآموزش را با پدرش در میان میگذارد، مرد به دخترش حملهور میشود و در مقابل دانشآموزان و اولیای
مدرسه، فرزندش را بهشدت کتک میزند!
بعد از آن حادثه ناگوار، مدیر به او میگوید: «شما تازه به این مدرسه آمدهاید و اهالی این منطقه را نمیشناسید. بیشتر آدمهای این محله با فروش مواد زندگی میکنند. پدر و مادر بسیاری از این دانشآموزان کل روز حالت عادی ندارند. اینجا هیچ معلمی بدون هماهنگی و کسب تکلیف از مدیر، والدین دانشآموزان را به مدرسه نمیخواند. در این جامعه محلی پر از خشونت، مصلحت نیست برخی مشکلات و مسائل دانشآموزان به خانوادههایشان منتقل شود!»
جامعه سنتی
زن در جوامع سنتی و مردسالار و دختر نمادی از آبرو، حیثیت و اعتبار خانوادگی به شمار میآیند. در چنین فرهنگی، پوشش، روابط عاطفی، ازدواج، انتخاب شریک زندگی و حتی شیوه حضور اجتماعی زن، نه یک تصمیم شخصی، بلکه موضوعی مرتبط با شأن و اعتبار پدر، برادر و سایر مردان خانواده تلقی میشود. در این ساختار، استقلال زن و سرپیچی او از خواستههای خانواده ممکن است بهعنوان تعرض به اقتدار مردانه یا خدشهدار شدن آبروی خانوادگی تعبیر شود. پروندههایی مثل ماجرای قتل رومینا اشرفی نشان میدهند که چطور یک تصور فرهنگی درباره ناموس میتواند حتی حق حیات یک دختر را تحتالشعاع خود قرار دهد. تنها در سه ماه بهار ۱۴۰۵ تعداد ۱۳ هزار و ۳۴۷ مورد معاینه زنان مدعی همسرآزاری جسمی در پزشکی قانونی کشور ثبت شده است. یعنی روزانه ۱۴۸ زن برای ثبت همسرآزاری جسمی به پزشکی قانونی مراجعه میکنند. هر کدام از این زنان میتوانستند به جای رومینا و سوگند باشند.
خشونت؛ فراتر از فقر و بیسوادی
اگرچه خشونت خانگی صرفاً محصول فقر، بیسوادی یا اعتیاد نیست و ریشه عمیقی در ساختارهای پدرسالارانه دارد، اما فقر، بیکاری، اعتیاد، حاشیهنشینی و محرومیت آموزشی میتوانند فشارهای روانی و اجتماعی را افزایش دهند و احتمال بروز یا تشدید خشونت را بالا ببرند.