*امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه ۲۱۶ نهجالبلاغه، ضمن تبیین حقوق متقابل دولت و ملت، یکی از آفات بنیادین حکمرانی، یعنی تملق و چاپلوسی را یادآور میشوند. چاپلوسان با پنهان کردن واقعیتها، ضعفها را قوت و ناکامیها را موفقیت جلوه میدهند و زمامداران را از شناخت حقیقت و تدبیر درست امور مملک خویش محروم میکنند. از همین رو، پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «هرگاه ستایشگران افراطی را دیدید، بر چهره آنان خاک بپاشید.»
* حکمرانی مبتنی بر کرامت ذاتی انسان، حقیقتگویان، اندیشمندان و منتقدان باید ارج ببینند، نه متملقان و چاپلوسان. جامعهای که در آن چاپلوسی پاداش و حقیقتگویی هزینه دارد، نخبگان را به حاشیه میراند، اعتماد عمومی را فرسوده میکند و سرمایه انسانی را میسوزاند. تملق صرفاً انحرافی اخلاقی نیست؛ آفتی ساختاری است که هم حق مردم را نادیده میگیرد و هم راه اصلاح، عدالت و پیشرفت جامعه را مسدود میسازد.
*امام علی(ع)، فخرفروشی و خودبزرگبینی زمامداران را از سخیفترین رفتارهای آنان میدانند. حاکمی که تملقگویان را بر حقیقتگویان ترجیح میدهد و ستایش را به جای نقد مینشاند، نهتنها از کرامت مردم فاصله میگیرد، بلکه سرمایه اعتماد عمومی را نیز تباه میکند. حکمرانی میدان تفاخر و برتریجویی نیست؛ میدان فروتنی، خدمت و پاسخگویی است. اقتدار حکومت نه در فاصله گرفتن از مردم و ستایش چاپلوسان، بلکه در احترام به کرامت انسانها و پذیرش بیهراس حقیقت ریشه دارد.
*امام علی(ع) سخنان حکیمانه، گویی از فراسوی تاریخ، خطاب به همه زمامداران میفرمایند: « با من همچون جباران سخن نگویید؛ با القاب پرطمطراق و ستایشهای فریبنده مرا نیازارید؛ از من نترسید و حقیقت را پشت پرده مصلحتاندیشی و ملاحظهکاری پنهان نکنید. گمان مبرید که شنیدن سخن حق بر من گران است یا در پی ستایش و بزرگنمایی خویشم. بیپروا نقد کنید، پرسش کنید و از بیان دیدگاه و مشورت عادلانه دریغ نورزید؛ «فَلَا تُكَلِّمُونِی بِمَا تُكَلَّمُ بِهِ الْجَبَابِرَةُ...»
این سخن، مرز میان حکمرانی عادلانه و استبدادی را آشکار میکند. هرگاه رابطه حاکم و مردم بر ترس، تظاهر و ملاحظهکاری استوار شود، حقیقت پنهان، اعتماد عمومی فرسوده و خرد جمعی بیاثر میشود. در چنین فضایی، مردم از بیم مجازات سکوت میکنند و مدیران برای حفظ موقعیت و منافع خود به ستایش صاحبان قدرت روی میآورند.
*امام علی(ع) دربخش دیگری از سخنان خود، یکی از بنیادینترین قواعد حکمرانی را چنین بیان میکنند: « کسی که شنیدن سخن حق و پذیرش عدالت برایش دشوار باشد، عمل به حق و عدالت برایش دشوارتر خواهد بود».
*حاکمی که نقد را برنمیتابد و به تملقگویان میدان میدهد، در حقیقت راه اصلاح را بر خود و جامعه میبندد. ازاینرو، امام هم شهروندان را به بیان بیپرده حقیقت و پرهیز از سکوت فرامیخوانند و هم زمامداران را به شنیدن آن توصیه میکنند. حکمرانی شایسته آن است که امنیت منتقدان را تضمین کند و هیچ مقامی را فراتر از نقد و پرسشگری نداند.
پرسش این است که چگونه میتوان به حکمرانی عادلانه و کارآمدی دست یافت که در آن، تملق و ستایش صاحبان قدرت نهتنها امتیازآفرین نباشد، بلکه حقیقتگویی، نقد، پرسشگری و مشورتهای عالمانه و کارشناسانه ارج نهاده شود؟ چگونه میتوان فضایی فراهم آورد که هیچ منتقد و صاحباندیشهای از بیم تهدید، محدودیت و محرومیت سکوت نکند و همگان بتوانند با آزادی و امنیت، در مسیر اصلاح امور و پاسداری از کرامت ذاتی انسان نقشآفرینی کنند؟