وحید نوروزی، دکترای مدیریت محیطزیست میگوید: «بر اساس دادههای سیاهه انتشار، در طول سال گذشته، سهم خودروهای شخصی و سواری حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از انتشار ذرات معلق بوده است. موتورسیکلتها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد (عمدتاً بهدلیل فرسودگی و کاربراتوری بودن)و وسایل نقلیه دیزلی (اتوبوس، کامیون، مینیبوس) حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد در آلودگی سهم داشتهاند.»
آلودهترین روزها
نوروزی گفت: بر اساس دادههای منتشرشده در سال ۱۴۰۴، بیشترین تمرکز روزهای آلوده در آبان تا دیماه ثبتشده و اوج آلودگی بهطور مشخص در آذرماه رخداده است. در سال گذشته، تکرار دورههای وارونگی دما در ماههای سرد، بهویژه آبان و آذر، باعث شد آلایندهها در لایههای پایین جو محبوس شوند. در این دورهها، سرعت باد در بسیاری از روزها کمتر از ۲ متر بر ثانیه گزارش شد و نبود بارش مؤثر نیز مانع از شستوشوی جو شد. ترکیب عوامل جوی و انتشار، دلیل اصلی تمرکز و تشدید آلودگی هوا در این بازه زمانی بوده است. در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۲۰ روز ناسالم برای گروههای حساس و حدود ۲۵ تا ۳۰ روز ناسالم برای همه گروهها در تهران ثبتشده که بیش از ۶۰ درصد این روزها در همین بازه سهماهه متمرکز بودهاند.
مهمترین آلایندهها
سال ۱۴۰۴ آلاینده غالب در تهران ذرات معلق کمتر از ۲/۵ میکرون (PM۲.۵) بوده است. این آلاینده در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد روزهای ناسالم بهعنوان آلاینده شاخص ثبتشده و عمل تعیینکننده وضعیت کیفیت هوا در اغلب روزهای آلوده بوده است. ازنظر کمی، میانگین سالانه غلظت PM۲.۵ در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰ تا ۳۵ میکروگرم بر مترمکعب گزارششده، درحالیکه حد راهنمای سازمان جهانی بهداشت ۵ میکروگرم بر مترمکعب است یعنی متأسفانه سطح آلودگی هوا در تهران حدود ۶ برابر بالاتر از استاندارد جهانی قرار داشته است.
عوامل تشدیدکننده آلودگی هوا
بر اساس آخرین سیاهه انتشار شهر تهران، منابع متحرک مهمترین عامل آلودگی هوا بودهاند. بهطورکلی، حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد انتشار ذرات معلق (PM۲.۵) در تهران ناشی از منابع متحرک است که شامل خودروها و موتورسیکلتها میشود.
در کنار آن، منابع ساکن شامل صنایع و نیروگاهها نیز نقش مؤثری دارند. بهویژه در فصل سرد که مصرف سوخت افزایش مییابد. همچنین استفاده از سوخت سنگین مازوت در برخی نیروگاهها در دورههای کمبود گاز، یکی از عوامل تشدیدکننده آلودگی در مقاطع زمانی خاص بوده است.
بر اساس دادههای سیاهه انتشار، سهم خودروهای شخصی و سواری حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از انتشار ذرات معلق است. موتورسیکلتها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد (عمدتاً بهدلیل فرسودگی و کاربراتوری بودن) و وسایل نقلیه دیزلی (اتوبوس، کامیون، مینیبوس) حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد سهم دارند.
از سوی دیگر، صنایع حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد و نیروگاهها حدود ۵ تا ۱۰ درصد در ایجاد ذرات معلق سهم دارند. این اعداد هم به روشنی نشان میدهد که تمرکز اصلی باید بر کنترل منابع متحرک بهویژه ناوگان دیزلی و موتورسیکلتهای فرسوده باشد.
افزایش بیماران
آلودگی هوا، بهویژه ناشی از ذرات معلق PM۲.۵، یکی از عوامل اصلی افزایش بار بیماری در تهران بوده و با توجه به میانگین غلظت ۳۰ تا ۳۵ میکروگرم بر مترمکعب در سال ۱۴۰۴، نقش قابلتوجهی در افزایش بیماریهای قلبیعروقی، سکته مغزی، بیماریهای تنفسی و تشدید آسم داشته است. همچنین با هر ۱۰ میکروگرم افزایش در PM۲.۵، خطر مرگومیر ناشی از بیماریهای قلبی و ریوی حدود ۶ تا ۸ درصد افزایش مییابد.
در این میان، کودکان، سالمندان، بیماران قلبی و ریوی، زنان باردار و همچنین ساکنان مناطق پرترافیک و اقشار کمدرآمد -به دلیل محدودیت در دسترسی به درمان- بیشترین آسیبپذیری رادارند.
خسارت آلودگی هوا
آلودگی هوا علاوه بر پیامدهای سلامت، هزینههای اقتصادی و اجتماعی سنگینی به شهر تحمیل میکند. برآوردها نشان میدهد این هزینهها سالانه چند میلیارد دلار است و شامل هزینههای درمانی، کاهش بهرهوری نیروی کار، مرگومیر زودرس و تعطیلیهای مکرر مدارس وادارات میشود. حتی در برخی برآوردها، سهم آلودگی هوا حدود ۲ تا ۳ درصد تولید ناخالص داخلی کشور عنوانشده است.
راهکار
تجربه شهرهای بزرگ دنیا نشان میدهد که با اجرای سیاستهای سختگیرانه در حوزه حملونقل، سوخت و صنعت و تداوم آنها، میتوان طی یک بازه ۵ تا ۱۰ ساله کاهش قابلتوجهی در آلودگی هوا ایجاد کرد. مسئله اراده اجرایی، تداوم سیاستها و پذیرش اجتماعی است. اگر این سه عامل همزمان محقق شوند، میتوان امیدوار بود که تهران نیز به سطح قابل قبولی از کیفیت هوا برسد.