تجربه دو جنگ تحمیلی اخیر علیه کشورمان، نشان داده است که تاب آوری یک ملت تنها به قدرت نظامی وابسته نیست بلکه به استحکام زیرساخت های شهری، کیفیت ساخت و ساز، پایداری شبکه های حیاتی و میزان آمادگی مهندسی کشور در برابر بحرانها بستگی دارد.
مطابق مبحث بیست و یکم مقررات ملی ساختمان، پدافند غیرعامل مجموعه ای از اقدامات غیرمسلحانه برای کاهش آسیب پذیری انسان، ساختمانها و زیرساختها در برابر تهدیدات است. فلسفه این مفهوم، صرفا مقاومت در برابر جنگ نیست بلکه حفظ تداوم حیات شهری و ملی در شرایط بحران است. از همین منظر، مفاهیمی چون تاب آوری سازه ای، طراحی مبتنی بر سناریوهای تهدید، کاهش خسارات ثانویه و استمرار خدمات حیاتی، در زمره اصول بنیادین پدافند غیرعامل قرار میگیرند.
ایران، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک، تراکم شهری و قرار گرفتن در معرض تهدیدات طبیعی و انسانی، بیش از بسیاری از کشورها نیازمند نهادینه سازی این اصول در ساختار مهندسی و شهرسازی خود است. هر چند طی سال های گذشته مقررات و اسناد متعددی در این حوزه تدوین شده است اما هنوز فاصله ای محسوس میان «تدوین مقررات» و «تحقق میدانی» وجود دارد. بسیاری از ساختمان های شهری، به ویژه در بافت های متراکم، فاقد طراحی متناسب با شرایط بحران هستند و در بخش قابل توجهی از پروژه ها، الزامات پدافند غیرعامل همچنان موضوعی فرعی تلقی می شود.
در این میان، سازمان نظام مهندسی ساختمان نقشی کلیدی دارد. این سازمان نباید صرفا نهادی صنفی تلقی شود بلکه باید به عنوان حافظ کیفیت ساخت و ساز و ارتقای ایمنی شهری ایفای نقش کند. مطابق قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، مسئولیت ارتقای دانش فنی، نظارت بر اجرای مقررات ملی و تضمین کیفیت ساخت و ساز بر عهده این نهاد است از همین رو، نظام مهندسی می تواند یکی از مهم ترین بازیگران توسعه پدافند غیرعامل در کشور باشد.
با این حال، آموزش های تخصصی در این حوزه هنوز محدود است، پیوست های پدافندی در بسیاری از پروژهها جدی گرفته نمی شود و ارتباط میان نهادهای تخصصی پدافند غیرعامل و بدنه مهندسی کشور به ساختاری منسجم تبدیل نشده است. افزون بر آن، نگاه اقتصادی کوتاه مدت در برخی پروژه ها، سبب شده الزامات ایمنی و تاب آوری به عنوان هزینه اضافی تلقی شود حال آنکه تجربه جهانی نشان داده است هزینه های پیشگیری، بسیار کمتر از هزینه های بازسازی پس از بحران خواهد بود.
امروز ضروری است که پدافند غیرعامل از سطح ادبیات دفاعی و متن مبحث ۲۱ مقررات ملی، وارد متن سیاستگذاری شهری و صنعت ساختوساز کشور شود. آموزش تخصصی مهندسان، بازنگری در مقررات ملی ساختمان، طراحی فضاهای امن و همکاری مستمر میان وزارت راه و شهرسازی، سازمان پدافند غیرعامل، دانشگاهها و سازمان نظام مهندسی، از جمله اقداماتی است که می تواند به ارتقای تاب آوری ملی کمک کند.
پایداری یک کشور، از دیوار مدارس، بیمارستان ها، پلها و خانه هایش آغاز می شود. ملتی که شهرهایش تاب آور نباشند، در برابر بحرانها فرسوده خواهد شد. پدافند غیرعامل، ضرورتی برای حفظ جان انسان ها، امنیت ملی و استمرار حیات کشور است. ضرورتی که تحقق آن، عزمی علمی، مدیریتی و ملی می طلبد.