معلوم نیست که مذاکرات اسلام آباد بدون توافق به پایان رسیده باشد. نظریههایی وجود دارد که تفاهمهایی میان دو طرف شکل گرفته است. البته اختلافات بر سر مسائل اصلی زیاد است، اما حداقلهایی برای گام اول میان طرفین مورد تفاهم قرار گرفته؛ چه در زمینه مدیریت افکار عمومی و چه راجع به دستور کار مذاکرات آینده. دو طرف دیدگاههای خود را به یکدیگر منتقل کردهاند. در مجموع، با توجه به اینکه با یک مسئله منطقهای و بینالمللی مواجه هستیم، دیپلماتها در تلاش برای حلوفصل آن هستند، نباید عجولانه قضاوت کرد و انتظار داشت چنین موضوع پیچیدهای ظرف ۲۱ ساعت حل شود. به نظر میرسد حداقلهایی برای مسیر آینده پذیرفته شده است.
تداوم دیپلماسی
دیپلماسی از همان دور قبلی از طریق پاکستان و برخی دیگر از میانجیگران ادامه پیدا کرده، هرچند در حال حاضر محوریت بیشتر با پاکستان است. انتخاب پاکستان از سوی ایران در میان چند کشوری که فعال شده بودند، مثل ترکیه و مصر، تصمیم خوبی بود. ویژگیهای پاکستان، جایگاه آن در منطقه، و همچنین نوع برخورد نهچندان مطلوب هند با حملات اسرائیل و آمریکا به ایران، باعث شد پاکستان گزینه مناسبی باشد.
پیشنهاد روسیه
روسیه برای میانجیگری اعلام آمادگی کرده و پیشنهاد داده که این کشور مقصد ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد ایران باشد، این صرفاً یک گزینه است. هنوز ایرانیها روی خوشی به این پیشنهاد نشان ندادهاند و این موضوع از قبل هم مطرح بوده است. ایران معتقد است باید طبق قوانین و آییننامههای آژانس و معاهده NPT از حقوق خود به عنوان یک عضو استفاده کند، و به همین دلیل با خارج کردن این مواد غنیشده از کشور مخالف است.
رقیق سازی
یکی از بحثها بیشتر بر سر رقیقسازی این مواد بوده، نه خروج آنها از کشور، فارغ از اینکه مقصد کجا باشد. بنابراین، ایران با گزینه خروج موافق نیست. با این حال، اگر بر سر این موضوع بنبستی ایجاد شود، روسیه میتواند این پیشنهاد را مطرح کند. البته اینکه آمریکا هم چنین چیزی را بپذیرد، هنوز برای من محل تردید است. این پیشنهاد اگر مذاکرات به بنبست برسد، میتوان برای عبور از آن دربارهاش گفتوگو کرد.
حمله به ایران
در جنگ اول که ۱۲ روز طول کشید، محور هستهای مطرح بود. در دی ماه اعتراضات مردم به سمت جنگ شهری کشیده شد؛ در جنگ رمضان، بحث از بین بردن قدرت موشکی ایران مطرح شد، حتی به قیمت فروپاشی حکومت یا تجزیه کشور. ترامپ قصد حمله به ایران را داشت. ایران کشوری است با ۱۵ همسایه که راههای ارتباطی و تجاری زمینی متعددی با آنها دارد. از سوی دیگر، اگر آمریکا بخواهد خیلی آزاردهنده پیش برود، ایران هم ممکن است تحریک شود و واکنش نظامی نشان دهد. علاوه بر این، شرکای ایران نیز از تجارت با ایران منتفع میشوند و اگر قرار باشد آنها هم آسیب ببینند، طبیعتاً صدایشان درخواهد آمد.
مدیریت تنگه هرمز
به نظر من، اگر ایران در تنگه نقشآفرینی کند، هدفش بیشتر خاتمه دادن به جنگ خواهد بود، نه بر هم زدن معادلات اقتصاد جهانی از طریق کنترل تنگه. ایران اساساً چنین هدفی ندارد، چون خود ایران هم از بسته شدن تنگه متضرر میشود. منافع ایران در باز بودن تنگه است، نه در بسته شدن آن. بنابراین، بعید میدانم این اقدام تأثیر چندانی بر تابآوری اقتصادی ایران داشته باشد.