گسترش جنگ ایران دیگر تنها به افزایش قیمت نفت و گاز محدود نمانده و اکنون بهطور مستقیم امنیت غذایی جهان را هدف گرفته است؛ اختلال در بازار انرژی، توقف جریان کودهای شیمیایی از تنگه هرمز و افزایش هزینههای حملونقل، زنجیرهای از فشارها را ایجاد کرده که میتواند به جهش قیمت مواد غذایی، تشدید ناامنی غذایی و حتی بیثباتی سیاسی در نقاط مختلف جهان منجر شود.
به گزارش سرویس بینالملل جماران، فارنپالیسی نوشت: افزایش شدید قیمت نفت و گاز تنها هزینهای نیست که جوامع سراسر جهان در نتیجه گسترش جنگ ایران متحمل خواهند شد. این درگیری اکنون به امنیت غذایی نیز رسیده است.
دلیل این امر آن است که خاورمیانه یک مرکز حیاتی برای بازارهای جهانی انرژی و کودهای شیمیایی است—دو حوزهای که بهواسطه این جنگ دچار اختلال شدهاند. در هفتههای پس از آغاز حملات نیروهای آمریکا و اسرائیل به ایران، حملات به زیرساختهای انرژی در سراسر منطقه، بازارها را متلاطم کرده و قیمت نفت و گاز را افزایش داده است. همزمان، انسداد عملی تنگه هرمز بهعنوان یک گلوگاه حیاتی دریایی، صادرات انرژی و کود را محدود کرده و قیمت این نهاده کلیدی کشاورزی را افزایش داده است.
مجموع این شوکها تهدید میکند که قیمت مواد غذایی در سراسر جهان افزایش یابد و فشار بر مصرفکنندگان را در زمانی که قیمت جهانی غذا از پیش نیز در حال افزایش است، تشدید کند.
کریستوفر بَرِت، اقتصاددان کشاورزی در دانشگاه کرنل، گفت: «این موضوع بهزودی در آمریکا اثر خود را نشان خواهد داد و حتی زودتر در برخی مناطق دیگر که هزینه سوخت سهم بیشتری در قیمت مواد غذایی دارد.»
افزایش هزینههای انرژی ناشی از این جنگ همچنین باعث افزایش هزینههای حملونقل شده است؛ موضوعی که بهویژه کشورهای محصور در خشکی که بخش عمده غذای خود را وارد میکنند، بهشدت تحت تأثیر قرار خواهد داد.
بسیاری از کشورهای خاورمیانه—از جمله ایران—واردکنندگان بزرگ محصولات کشاورزی مانند غلات و روغنهای گیاهی هستند که بخش عمده آن از طریق حملونقل دریایی تأمین میشود. این موضوع را جوزف گلاوبر، اقتصاددان ارشد پیشین وزارت کشاورزی آمریکا که اکنون در مؤسسه بینالمللی تحقیقات سیاست غذایی فعالیت میکند، به فارین پالیسی گفته است.
این منطقه همچنین یکی از مراکز اصلی تولید کودهای شیمیایی در جهان است و معمولاً ۲۰ تا ۳۰ درصد صادرات جهانی کود از تنگه هرمز عبور میکند—جریانی که اکنون در نتیجه جنگ تقریباً متوقف شده است. گاز طبیعی—که قیمت آن در روزهای اخیر بهشدت افزایش یافته—نیز ماده اولیه کلیدی در تولید کود است. مجموعه این عوامل هزینه کود را افزایش داده و فشار بیشتری بر کشاورزان وارد کرده است؛ در حالی که آنها پیشتر نیز با حاشیه سود محدود مواجه بودند، و این موضوع نگرانیها درباره افزایش قیمت مواد غذایی را تشدید کرده است.
صنعت کشاورزی از هماکنون نسبت به شوک جهانی قیمت غذا هشدار داده است. در بریتانیا، اتحادیه ملی کشاورزان اعلام کرده که قیمت مواد غذایی در پی این جنگ افزایش خواهد یافت؛ در آمریکا نیز «فدراسیون دفاتر مزرعه» که یکی از بزرگترین گروههای لابی کشاورزی است، نسبت به قدرت خرید کالاهای اساسی ابراز نگرانی کرده است.
برخی تولیدکنندگان نیز شروع به کاهش فعالیت کردهاند. در استرالیا، یکی از صادرکنندگان بزرگ محصولات کشاورزی، کشاورزان گندم بهدلیل کمبود کود، سطح زیر کشت خود را کاهش دادهاند.
سوین توره هولستهِر، مدیرعامل شرکت «یارا اینترنشنال»—یکی از بزرگترین شرکتهای تولید کود در جهان—در گفتوگویی با گاردین هشدار داد که تداوم انسداد تنگه هرمز بهمدت یک سال، پیامدی «فاجعهبار» خواهد داشت.
وی گفت: «با توجه به اهمیت کود، ادامه این جنگ میتواند بهطور جدی بر میزان تولید محصولات کشاورزی تأثیر بگذارد. این یک درگیری منطقهای با پیامدهای جهانی است و مستقیماً بر سیستم غذایی اثر میگذارد.»
این موج شوکها یادآور سال ۲۰۲۲ است؛ زمانی که حمله روسیه به اوکراین موجی از پیامدهای اقتصادی را در سراسر جهان ایجاد کرد. این جنگ صادرات حیاتی کالاهای اوکراین را مختل کرد و بحران جهانی انرژی را رقم زد که باعث افزایش قیمت کود و حملونقل شد و هشدارهایی درباره تشدید ناامنی غذایی برای صدها میلیون نفر را بهدنبال داشت. در نهایت، بر اساس اعلام برنامه جهانی غذا (WFP) سازمان ملل، حدود ۳۴۹ میلیون نفر به سمت گرسنگی سوق داده شدند.
افزایش شدید قیمتها میتواند برای دولتها نیز مشکلساز شود؛ چرا که موجب تشدید نارضایتی عمومی شده و به بیثباتی سیاسی در کشورهای محصور در خشکی و وابسته به واردات دامن میزند—همانطور که در جریان بهار عربی رخ داد. برای مثال، مصر که یکی از بزرگترین واردکنندگان گندم در جهان است. افزایش قیمت غلات در سالهای پیش از بهار عربی، قیمت نان را در این کشور حدود ۳۷ درصد افزایش داد—موضوعی که نارضایتی عمومی را تشدید کرد و به شکلگیری اعتراضات گستردهای انجامید که در نهایت قاهره را فراگرفت و به سقوط دولت حسنی مبارک منجر شد.
کریستوفر بَرِت، اقتصاددان دانشگاه کرنل، گفت: «ناامنی غذایی زمینهساز ناآرامیهای مدنی و درگیری است و به همین شکل میتواند گسترش یابد.»
وی افزود: «این جنگ میتواند به مناطق دیگری نیز کشیده شود؛ جایی که ناآرامیهای عمومی ناشی از افزایش ناامنی غذایی و رشد قیمتها، دولتهایی را که پاسخ مناسبی نمیدهند، با خشم مردم مواجه میکند.»
برخی بازارها هماکنون نیز این فشار را احساس کردهاند. قیمت گندم در مصر افزایش چشمگیری داشته و دولت را وادار کرده تا دوباره کنترل قیمت نان غیر یارانهای در نانواییهای خصوصی را برقرار کند. این فشار تنها محدود به مصر نیست؛ بر اساس برآوردهای سازمان بشردوستانه «Save the Children»، قیمت مواد غذایی در سراسر خاورمیانه بهدلیل این درگیری در حال افزایش است.
با گسترش درگیری، نهادهای امدادی نیز بهطور فزایندهای زنگ خطر را به صدا درآوردهاند. برنامه جهانی غذا (WFP) هشدار داده است که در صورت ادامه جنگ ایران، جهان در سال ۲۰۲۶ ممکن است با رکورد جدیدی از ناامنی غذایی مواجه شود و حدود ۴۵ میلیون نفر دیگر به جمع افرادی که با ناامنی غذایی حاد روبهرو هستند، اضافه شوند.
کارل اسکاو، معاون اجرایی و مدیر عملیات برنامه جهانی غذا، در بیانیهای گفت: «اگر این درگیری ادامه یابد، موجی از شوکها در سراسر جهان ایجاد خواهد کرد و خانوادههایی که همین حالا هم توان تأمین وعده غذایی بعدی خود را ندارند، بیشترین آسیب را خواهند دید.»
بر اساس ارزیابی برنامه جهانی غذا، کشورهایی که بیشترین آسیبپذیری را در برابر شوکهای انرژی و کشاورزی این جنگ دارند، در آفریقای زیرصحرایی و آسیا قرار دارند. از جمله این کشورها میتوان به سودان اشاره کرد که بیش از ۸۰ درصد گندم خود را وارد میکند و نزدیک به سه سال است درگیر جنگ داخلی ویرانگر است؛ و همچنین سومالی که با خشکسالی دستوپنجه نرم میکند و گزارش شده که در پی جنگ ایران، قیمت برخی مواد غذایی در آن تا ۲۰ درصد افزایش یافته است.
مایکل ورز، کارشناس امنیت غذایی در شورای روابط خارجی، گفت: «اگر در تأمین و توزیع غذا اختلال ایجاد شود، مردم نمیتوانند از آن جان سالم به در ببرند.»
وی افزود: «میتوان بدون یخچال زندگی کرد؛ میتوان با یک باک نیمهپر بنزین سر کرد؛ میتوان در خانهای سرد زندگی کرد؛ اما بدون غذا نمیتوان زنده ماند.»
در ایالات متحده، افزایش قیمت مواد غذایی در حالی رخ میدهد که این کشور به انتخابات میاندورهای نزدیک میشود و این موضوع میتواند چالش دیگری برای جمهوریخواهان ایجاد کند؛ در شرایطی که بسیاری از آمریکاییها با مشکل تأمین هزینه کالاها مواجه هستند. افزایش قیمتها همواره نارضایتیبرانگیز بوده است؛ چنانکه در سال ۲۰۲۲، حمله روسیه به اوکراین موجب تورم غذایی شد که بر میزان محبوبیت جو بایدن، رئیسجمهور وقت آمریکا، نیز تأثیر منفی گذاشت.
حتی پیش از آغاز جنگ ایران نیز قیمت مواد غذایی در آمریکا در حال افزایش بود و ناامنی غذایی رو به رشد بود. قیمت مواد غذایی در ماه ژانویه ۲.۹ درصد نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۵ افزایش داشت و پیشبینی میشد پیش از آغاز این درگیری نیز در سال جاری ۳.۱ درصد دیگر افزایش یابد.
ادامهدار شدن جنگ ایران همچنین فشار بیشتری بر کشاورزان آمریکایی—یکی از پایگاههای اصلی حمایت از دولت ترامپ—وارد خواهد کرد؛ کشاورزانی که پیشتر نیز با پیامدهای گسترده جنگ تجاری او مواجه بودهاند و خواستار عبور امن کود از تنگه هرمز شدهاند. با این حال، به نظر میرسد دولت ترامپ چندان نگران این موضوع نیست.
کریستوفر بَرِت در اینباره گفت: «بهوضوح، دولت تا حدی جامعه کشاورزان را بدیهی فرض میکند. احتمالاً بهدرستی تصور میکند که این گروه از نظر انتخاباتی، پایگاهی بسیار امن برای آنها است.»