انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا و پیروزی دموکرات‌ها در هر دو مجلس، نشانه‌ای از دگرگونی در فضای سیاسی این کشور است. افزایش هزینه‌های زندگی، پیامدهای اقتصادی درگیری با ایران و نارضایتی از رویکرد نظامی دولت دونالد ترامپ، در شکل‌گیری این نتیجه نقش داشته‌اند. برای تهران، اهمیت تحول در فرصتی است که برای محدود کردن گزینه‌های جنگ‌طلبانه و تقویت دیپلماسی فراهم می‌کند.
اکثریت تازه دموکرات‌ها در کنگره می‌تواند ابزارهای نظارتی و سیاسی بیشتری در اختیار مخالفان سیاست‌های پرهزینه ترامپ قرار دهد. تحقیق درباره تصمیم‌های دولت، بررسی هزینه عملیات نظامی و دشوارتر شدن تصویب بودجه‌های تازه، ممکن است اختیار عمل کاخ سفید را محدود کند. با این حال، این تحول به معنای توقف فشارها یا مخالفت یکپارچه آمریکا با تقابل با ایران نیست. بخشی از دموکرات‌ها نیز درباره امنیت اسرائیل و مهار ایران با جمهوری‌خواهان هم‌نظرند.
از همین رو، مهم‌ترین درس برای سیاست خارجی ایران، پرهیز از محاسبه بر پایه فروپاشی اراده آمریکا است. تغییر موازنه در کنگره می‌تواند هزینه تصمیم‌های تهاجمی را افزایش دهد، اما جایگزین قدرت بازدارندگی، دیپلماسی و مدیریت بحران نمی‌شود. تهران باید تحولات داخلی آمریکا را فرصتی برای گسترش ابتکار عمل بداند، نه تضمینی برای عقب‌نشینی واشنگتن.
حفظ کانال‌های گفت‌وگو اهمیت ویژه‌ای دارد. میانجی‌گری کشورهایی مانند قطر و پاکستان می‌تواند امکان انتقال پیام، کاهش سوءتفاهم و آزمودن اراده طرف مقابل را فراهم کند. حضور در گفت‌وگو به معنای پذیرش توافق شتاب‌زده نیست. دیپلماسی زمانی مؤثر است که با خطوط قرمز روشن، پیشنهادهای دقیق و ارزیابی واقع‌بینانه از توان و خواسته‌های طرف مقابل همراه باشد.
راهبرد «نه جنگ و نه صلح» باید به برنامه‌ای فعال برای مدیریت تنش تبدیل شود. نه جنگ، به معنای جلوگیری از درگیری و تقویت بازدارندگی است و نه صلح، نباید به توقف بی‌پایان تصمیم‌گیری و فرسایش اقتصاد کشور تعبیر شود. هدف باید جلوگیری از تحمیل توافق یک‌طرفه و زمینه توافقی قابل اجرا را فراهم کند. لغو مؤثر تحریم‌های بانکی، امکان پایدار صادرات نفت، دسترسی به منابع مالی و تضمین امنیت دریانوردی باید در مرکز هر مذاکره قرار گیرد. تحولات واشنگتن بر محاسبات منطقه‌ای نیز اثر می‌گذارد. اسرائیل که بر حمایت آمریکا تکیه داشته، ممکن است با محدودیت‌های بیشتری در جلب پشتیبانی بی‌قیدوشرط روبه‌رو شود. کشورهای عربی خلیج فارس نیز از ناامنی مسیرهای انرژی و تهدید زیرساخت‌های اقتصادی خود زیان می‌بینند و به تنش‌زدایی علاقه‌مندند. این نگرانی مشترک می‌تواند زمینه گفت‌وگو درباره ترتیبات امنیتی منطقه‌ای را تقویت کند؛ ترتیباتی که به جای اتکا به قدرت‌های بیرونی، بر مشارکت کشورهای منطقه استوار باشد.
ایران برای بهره‌گیری از این فرصت باید به جای تکیه صرف بر شعارهای سیاسی، پیشنهادهای عملی و قابل سنجش ارائه کند. همکاری در امنیت دریانوردی، سازوکارهای ارتباط اضطراری، توافق‌های کاهش تنش و گفت‌وگو با همسایگان درباره منافع اقتصادی مشترک می‌تواند اعتمادسازی را از سطح بیانیه به عمل منتقل کند. تعامل با عربستان، ترکیه، پاکستان باید بر موضوعات مشخص و منافع متقابل متمرکز شود.
البته بهره‌برداری از این فرصت به شناخت محدودیت‌های طرف مقابل نیاز دارد. تغییر ترکیب کنگره به‌تنهایی سیاست اجرایی دولت را دگرگون نمی‌کند و اختلاف میان نهادهای آمریکا نیز ممکن است روند تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر سازد. از این رو، تهران باید هم‌زمان تحولات کنگره، مواضع کاخ سفید و دیدگاه متحدان منطقه‌ای واشنگتن را دنبال کند و برای سناریوها آماده باشد.
دیپلماسی بدون پشتوانه اقتصادی و اجماع داخلی قدرت چانه‌زنی محدودی دارد. سیاست خارجی باید بتواند میان اقتدار دفاعی، مسئولیت‌پذیری منطقه‌ای و مطالبه حقوق اقتصادی توازن برقرار کند.
پنجره‌ای که تغییرات سیاسی آمریکا گشوده، دائمی نیست و ممکن است با تحولات بعدی بسته شود. تبدیل آن به دستاورد، نیازمند تصمیم‌گیری منسجم، پرهیز از تندروی و استفاده از فرصت‌های دیپلماتیک است. ایران نه باید به وعده تغییر در واشنگتن دل ببندد و نه امکان اثرگذاری بر محاسبات آمریکا را نادیده بگیرد. معیار موفقیت، نه پیروزی جناحی در آن سوی اقیانوس، بلکه کاهش خطر جنگ، رفع بخشی از فشارهای اقتصادی و تثبیت جایگاه منطقه‌ای کشور است.
منبع: دیپلماسی ایرانی