کتاب «تاریخ بختیاری» اثر علیقلیخان بختیاری، مشهور به سردار اسعد، روایت بیبدیلی از تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و وقایع ایل بختیاری ارائه میدهد. این اثر که با تلاش عبدالحسین لسانالسلطنه ملکالمورخین تحریر و تدوین شده، در سال ۱۳۳۳ قمری تکمیل گردیده و اکنون به همت انتشارات یساولی در اختیار علاقهمندان به تاریخ ایران و اقوام لر قرار گرفته است.
بختیاریها، یکی از ایلهای بزرگ قوم لر، در استانهای خوزستان، چهارمحال و بختیاری، اصفهان و لرستان سکونت دارند و به زبان لری بختیاری تکلم میکنند. سازمان ایل بختیاری شامل دو شاخه اصلی چهارلَنگ و هفتلَنگ است که خود به طوایف و بابهای متعدد تقسیم میشوند. این ساختار سازمانی که به نظام طبقاتی و مالیاتی طایفهها مرتبط است، قدمتی چندصدساله دارد و تا قرن شانزدهم میلادی بازمیگردد.
سردار اسعد (۱۲۳۶ - ۱۲۹۶ هجری شمسی) یکی از رجال برجسته دوره قاجار و ایلخانی کل بختیاری بود. او در جریان مشروطه، با فرماندهی سواران بختیاری در فتح تهران، نقش حیاتی ایفا کرد و پس از آن در مناصب وزارت جنگ و وزارت داخله فعالیت داشت. علاوه بر این، دوران او مقارن با اکتشاف نفت در جنوب و جنوبغرب ایران و چاه شماره یک مسجدسلیمان بود که اهمیت اقتصادی و سیاسی منطقه را دوچندان میکرد.
کتاب «تاریخ بختیاری» شامل منابع متنوعی است. سردار اسعد شخصاً منابع داخلی و خارجی را گردآوری میکرد و فصولی از سفرنامهها و مطالعات خارجی، از جمله سفرنامههای لایارد انگلیسی و باران دوبود روسی، با ذکر مآخذ در کتاب گنجانده شدهاند. بسیاری از مطالب با دقت بازنویسی و ترجمه شده و بخشهایی نیز مستقیم توسط سردار اسعد دیکته شده است. خود او بارها نسبت به مبالغه در برخی گزارشها هشدار داده و مطالب غیرواقعی را حذف کرده است.
در این کتاب، تاریخ بختیاری از قدمت نسبی اجداد سردار اسعد تا رویدادهای مهم عصر مشروطه بررسی شده است. او در فصول اولیه، نسبت اجداد خود را تا ده پشت ردیابی میکند و نشان میدهد که جد بزرگ او حدود سالهای ۱۰۰۰ قمری از طایفه پاپی لرستان به ایل هفتلنگ مهاجرت کرده و سکونت گزیده است. این نکته اهمیت تاریخی و فرهنگی ایل بختیاری و پیوندهای آن با دیگر اقوام لر را روشن میسازد.
کتاب همچنین وقایع چهار قرن اخیر، از قرون یازدهم تا چهاردهم هجری، را با جزئیات بیان میکند. جنگهای بختیاری در زمان نادرشاه و فتح قندهار نمونههایی از رشادت و توانمندی نظامی ایل بختیاری هستند. در این روایتها، سردار اسعد به جزئیات تاکتیکی و روحیه همکاری و وفاداری بختیاریها پرداخته و رسم و آیینهای نظامی آن زمان را بازگو میکند.
کتاب به آداب و رسوم ایلی، معماری روستاها، زندگی اجتماعی و مردمشناسی نیز توجه ویژه دارد. سردار اسعد ضمن ثبت دقیق مراسم و آئینهای جاری، به اهمیت فرهنگی و تاریخی آنها واقف بوده و مطالبی از این دست را دستکم نگرفته است. این جنبه کتاب، ارزش مردمشناسی تاریخی آن را دوچندان کرده و پژوهشگران و علاقهمندان به فرهنگ بختیاری را به مطالعه دقیق ترغیب میکند.
نگارش و تدوین کتاب بیش از هفت سال به طول انجامید. پس از بازگشت سردار اسعد از اروپا، لسانالسلطنه نگارش اولیه را آغاز کرد و در اواسط سال ۱۳۳۳ قمری، سلطان محمد اسدالسلطنه نائینی آن را به اتمام رسانید. خود سردار اسعد در پایان کتاب یادآور شده است که هفت سال پیش شروع به نگارش کتاب کرده و با دقت و بازبینی مطالب، نسخه نهایی را فراهم کرده است.
یکی دیگر از ویژگیهای برجسته کتاب، توجه به تقسیمات اجتماعی و طایفهای ایل بختیاری است. چهارلنگ و هفتلنگ و طوایف زیرمجموعه آنها به تفصیل شرح داده شده و تاریخچه، رسم و رسوم و ویژگیهای هر طایفه و باب با دقت ثبت شده است. این اطلاعات ارزشمند، نشاندهنده وسعت تحقیق و دقت نویسنده در بازنمایی جامعه بختیاری است.
کتاب «تاریخ بختیاری» با ۸۸۰ صفحه و شمارگان ۱۰۰۰ نسخه، مجموعهای بینظیر از منابع تاریخی، جغرافیایی، مردمشناسی و نظامی ایل بختیاری می باشد که از سوی انتشارات یساورلی منتشر شده است.
سردار اسعد با ارائه روایتهای مستند و دقیق، کوشیده است تاریخ و فرهنگ ایل بختیاری را برای آیندگان محفوظ نگه دارد و تصویری روشن از نقش این قوم در پهنه تاریخ ایران ارائه دهد. این کتاب علاوه بر اهمیت تاریخی، سندی است از خرد و دقت یک رهبر و پژوهشگر که خود بخش عمدهای از منابع و روایتها را فراهم و بررسی کرده است.
برگرفته از: ایبنا