برخورد ماه آبان و روز آبان ، یعنی روز دهم آبان ودهم هر ماه آبان نام داشت. بزرگترین ایزدان مورد ستایش ایرانیان گذشته،یعنی ایزد آناهیتا ایزد سرپرست آب‌های روان و ایستا و دریاها و رودها و چشمه سارها. در اوستا یشت پنجم موسوم به آبان یشت درتوصیف و مقام و نیرو و ستایش این ایزد است. مطابق معمول رویدادها و حوادثی جهت گرامی داشت و زنده یادی آنها درتاریخ در این روز قرار داده شده است. از جمله آنکه در دوران جنگ‌هایی میان ایرانیان و تورانیان ، فرمان افراسیاب دستور داد تا آن کاریزها و نهرهای آب ویران و پر شده بود. زو پسر طهماسب دستور داد تا آن کاریزها را آباد ولاروبی کردند ، و انهار و بزرگ آب روان ساختند و به همه جا ترتیبی داد تاجویی‌های آب برسد . در این روز بود که به همه مردم کشورها آگاهی رسید که پادشاهی از ضحاک بشد و فریدون به پادشاهی رسید و مردمان پس از دورانی دراز ، ایمن و آسوده خاطر شده و به کارهای خود پرداختند. و انگیزه‌ای دیگر اینکه بعد از ۸ سال خشکسالی و قحطی ، بسیاری از مردمان تلف شدند و بسیاری ترک شهر و دیار کرده به سرزمین‌های دیگر رفتند. سرانجام بارانی بارید و خشکسالی و بیماری و ناداری و رنج و فشار ضحاکیان از بین رفت و مردم جشن گرفتند و این جشن در آبان ماه بود. آبان ، ایزد بانوی آب‌های روی زمین و نگاهبان پاکی و بی‌آلایشی در جهان هستی است. آناهیتا در اسطوره‌های ایرانی ، یکی از تابناک‌ترین چهره‌های و یکی از کارآمدترین نقش ورزان است و در اوستا ، سرود بلند وزیبایی به نام آبان یشت با خیال نقش‌هایی دلپذیر ، ویژه نیایش و ستایش اوست. اوست برومندی که در همه جا بلند آوازه است. اوست که در بسیار فره مندی ، همچند همه آب‌های روی زمین است. اوست زورمندی که از کوه هکر به دریای فراخ کرت ریزد. من اهورا مزدا به نیروی خویش ، هستی بخشیدم تا خانه روستا ، شهر ، و کشور را بپرورم و پشتیبان و پناه بخش و نگاهبان باشم. مسعود سعد می‌فرماید آبان روز ست روز آبان خرم گردان به آب رز ، جان ماه آبان چو آب جوی ببست آب انگور باید اندر دست برخی محققان میان عنصر آب با اسطوره‌ها «جام مقدس» و« فر» پیوند راز آمیزی یافته‌اند که هنوزچنان که باید درباره آن کاوشی صورت نگرفته است. به خصوص ارتباط فر با دریای فراخکرت در افسانه افراسیاب در شاهنامه بیشترآشکار می‌شود. معانی نمادین آب را می‌توان سه مضمون اصلی چشمه حیات ، وسیله تزکیه و مرکز حیات دوباره خلاصه کرد. این معانی و جنبه‌های اساطیری وآیینی آب در فرهنگ ایران و ملل گوناگون به صورت‌های مختلف آشکار شده است. عنصر آب دو فرشته نگهبان دارد:« اپم نپات» و دیگری آناهیتا یا ناهید که به عنوان فرشته مخصوص آب از آن یاد می‌شود و در آبان یشت از جلال و عظمت او سخن رفته است. اسم کامل این فرشته «اردو یسور ناهید» و چون مونث است گاهی کلمه «بانو » را هم به اول آن اضافه می‌کنند. امام صادق می‌فرماید مزه آب مزه زندگی است. و در قرآن مجید ۶۳ بار کلمه ما به کار رفته و از جهات مختلف مورد توجه گرفته است. اشعار مختلفی درباره آب و ارزش آن سروده شده ناصر خسرو می‌فرماید چیست آن لشکر فریشتگان که بیایند از آسمان پران سوی آن مرده‌ای که زنده شود چون بشویندش آن فریشتگان چیست آن مرده فریشته خوار به بهار و به تیر و تابستان.