گروه فرهنگ و هنر: خاورمیانه فقط منطقه جنگ، سیاست و بحران نیست. پشت اخبار روزانه، جریان دیگری نیز در حال شکلگیری است؛ جریانی فرهنگی که در سینما، نقاشی، موسیقی، عکاسی و ادبیات خود را نشان میدهد. رسانههای خارجی در گزارشهای تازه خود از نسلی از هنرمندان منطقه مینویسند که تلاش میکنند تجربههای اجتماعی و تاریخی خاورمیانه را با زبان تازهای روایت کنند؛ از حافظه جنگ و مهاجرت گرفته تا هویت، شهرنشینی و تغییرات نسل جوان.
بغداد دوباره به هنر فکر میکند
بغداد در سالهای اخیر شاهد بازگشت تدریجی فعالیتهای هنری بوده است. هنرمندان عراقی، بهویژه نسل جوان، در آثار خود بیش از گذشته سراغ موضوعاتی مانند جنگ، خاطره و زندگی روزمره رفتهاند. گالریهای مستقل و فضاهای فرهنگی کوچک نیز در کنار مراکز رسمی، امکان بیشتری برای نمایش این آثار فراهم کردهاند. در گزارشهای رسانههای هنری خارجی، هنر عراق به عنوان عرصهای برای بازسازی حافظه جمعی معرفی شده است؛ هنری که تلاش میکند تصویری فراتر از خشونت و بحران از جامعه عراق ارائه دهد.
بیروت و هنر در میان بحران
لبنان نیز همچنان یکی از مراکز مهم هنر معاصر عربی به شمار میرود. بیروت با وجود بحرانهای اقتصادی و سیاسی، میزبان گالریها، نمایشگاهها و پروژههای هنری متعددی است. هنرمندان لبنانی در بسیاری از آثار خود به مسئله فروپاشی، مهاجرت و تغییر چهره شهر پرداختهاند. رسانههای خارجی معتقدند همین تجربههای دشوار باعث شده هنر لبنان بیش از گذشته به ثبت لحظههای تاریخی و اجتماعی توجه کند. در این میان، عکاسی و هنرهای ویدئویی جایگاه ویژهای پیدا کردهاند؛ زیرا هنرمندان میتوانند با استفاده از تصاویر آرشیوی و روایتهای شخصی، گذشته و حال را در کنار یکدیگر قرار دهند.
سینمای ایران و روایتهای تازه
در ایران نیز سینما همچنان یکی از مهمترین ابزارهای بیان اجتماعی است. فیلمسازان ایرانی در سالهای اخیر تلاش کردهاند مسائل روزمره، روابط خانوادگی، زندگی زنان و جوانان و تغییرات اجتماعی را با زبانهای متفاوتی روایت کنند. رسانههای سینمایی خارجی همچنان سینمای ایران را یکی از جریانهای مهم سینمای مؤلف در منطقه میدانند. حضور فیلمهای ایرانی در جشنوارههای بینالمللی نیز نشان میدهد سینمای این کشور، با وجود محدودیتهای مختلف، همچنان مخاطبان جهانی خود را دارد. در کنار سینمای رسمی، فیلمهای مستقل و کوتاه نیز اهمیت بیشتری پیدا کردهاند و نسل تازه فیلمسازان از ابزارهای دیجیتال برای تولید آثار کمهزینه استفاده میکند.
فلسطین؛ هنر به عنوان حافظه
در فلسطین، هنر بیش از هر جای دیگری با مسئله حافظه و هویت گره خورده است. نقاشی، عکاسی، موسیقی و سینما برای بسیاری از هنرمندان فلسطینی فقط ابزار بیان هنری نیستند، بلکه راهی برای ثبت تجربههای شخصی و اجتماعیاند. رسانههای خارجی در سالهای اخیر بارها به نقش هنر فلسطینی در حفظ خاطرات و روایتهایی پرداختهاند که ممکن است در میان تحولات سیاسی و جنگی از بین بروند. نسل جوان هنرمندان فلسطینی نیز تلاش میکند در کنار روایت رنج، زندگی روزمره و امیدهای جامعه خود را نشان دهد.
مصر و بازگشت به میراث
در مصر، ارتباط میان میراث تاریخی و هنر معاصر همچنان یکی از موضوعات مهم فرهنگی است. هنرمندان جوان از نمادهای مصر باستان، معماری تاریخی و فرهنگ عامه در آثار مدرن خود استفاده میکنند و به این ترتیب تلاش دارند گذشته را با زندگی امروز پیوند دهند. این رویکرد در نقاشی، طراحی، عکاسی و حتی سینما دیده میشود. در نگاه برخی منتقدان خارجی، هنر مصر در حال فاصله گرفتن از بازنمایی صرف میراث و حرکت به سمت بازخوانی آن است.
نسلی که روایت خودش را میسازد
وجه مشترک بسیاری از جریانهای هنری جدید خاورمیانه، تلاش برای روایت زندگی از نگاه نسل تازه است. هنرمندان جوان دیگر نمیخواهند منطقه فقط از دریچه جنگ، سیاست و بحران دیده شود. آنها درباره عشق، خانواده، شهر، موسیقی، مهاجرت، محیط زیست و تجربه روزمره نیز حرف میزنند. به این ترتیب، فرهنگ خاورمیانه در حال تجربه تغییری آرام اما مهم است؛ تغییری که در آن هنرمند نه فقط راوی گذشته، بلکه سازنده تصویری تازه از آینده منطقه است.
منابع: گاردین، الجزیره