فاطمه صادقی شیخ
قفقاز جنوبی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مناطق تغییرات ژئوپلیتیکی پیرامون روسیه تبدیل شده است؛ منطقهای که از نگاه تحلیلگران روسی، شاهد کاهش نفوذ سنتی مسکو و افزایش حضور بازیگران خارجی مانند آمریکا، اتحادیه اروپا، ترکیه و چین است.
قفقاز جنوبی در سالهای اخیر به یکی از عرصههای مهم رقابتهای ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. از نگاه روسی، این منطقه دیگر مانند گذشته حوزهای باثبات و تحت نفوذ مسکو نیست، بلکه به فضایی تبدیل شده که در آن بازیگران مختلف برای افزایش نفوذ خود تلاش میکنند.
در این نگاه، آمریکا، اتحادیه اروپا، ترکیه و چین هرکدام با اهداف متفاوت در حال گسترش حضور خود در منطقه هستند. آمریکا و اروپا بیشتر با اهداف سیاسی و راهبردی وارد عمل شدهاند و تلاش دارند نفوذ روسیه را محدود کنند، در حالی که چین بیشتر با رویکرد اقتصادی، توسعه مسیرهای ترانزیتی و افزایش همکاریهای تجاری فعالیت میکند.
یکی از مهمترین تغییرات، افزایش نقش اتحادیه اروپا در ارمنستان است. این کشور که سالها شریک نزدیک روسیه محسوب میشد، در سالهای اخیر به سمت توسعه روابط با غرب حرکت کرده است. از نگاه مسکو، این تغییر مسیر نشانهای از کاهش جایگاه سنتی روسیه در منطقه و فاصله گرفتن ایروان از ساختارهای تحت نفوذ کرملین است.
آمریکا نیز در چارچوب سیاست منطقهای خود، به دنبال کاهش نقش روسیه و ایجاد ترتیبات جدید سیاسی و اقتصادی در قفقاز جنوبی ارزیابی میشود. حضور واشنگتن در روندهای دیپلماتیک منطقه از نگاه روسی، بخشی از تلاش گستردهتر غرب برای تغییر موازنه قدرت است.
ترکیه نیز جایگاه ویژهای در این تحولات دارد. همکاری نزدیک آنکارا با جمهوری آذربایجان، پروژههای انرژی، حملونقل و ارتباطات منطقهای، باعث شده ترکیه به یکی از بازیگران اصلی قفقاز جنوبی تبدیل شود. از نگاه روسیه، نفوذ ترکیه دیگر محدود به روابط دوجانبه با آذربایجان نیست، بلکه بر روندهای کلی منطقه تأثیرگذار است.
در مقابل، چین بیشتر به عنوان یک بازیگر اقتصادی دیده میشود. حضور پکن در قفقاز جنوبی عمدتاً با هدف توسعه مسیرهای تجاری، انتقال کالا و گسترش طرحهای زیرساختی انجام میشود و برخلاف آمریکا و اروپا، هدف اصلی آن رقابت سیاسی مستقیم با روسیه ارزیابی نمیشود.
کاهش نفوذ روسیه در منطقه یکی از محورهای اصلی این تحلیل است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، مسکو تلاش کرد جایگاه خود را در قفقاز جنوبی حفظ کند، اما گرایش گرجستان و جمهوری آذربایجان به سمت همکاریهای بیشتر با غرب، زمینه کاهش نفوذ روسیه را فراهم کرد.
ارمنستان نیز که برای سالها مهمترین شریک روسیه در منطقه بود، اکنون سیاست خارجی متفاوتی را دنبال میکند. این کشور تلاش دارد روابط خود را با اروپا و آمریکا گسترش دهد و همزمان بخشی از ارتباطات خود با روسیه را حفظ کند. با این حال، این تغییر رویکرد از نگاه مسکو، نشانهای از تضعیف موقعیت راهبردی روسیه در قفقاز جنوبی است.
تحلیلگران روسی معتقدند چشمانداز بازگشت روسیه به جایگاه گذشته در منطقه چندان روشن نیست. مجموعه بحرانهای سیاسی، حضور فعال بازیگران خارجی و تغییر اولویتهای کشورهای منطقه باعث شده نقش روسیه بیشتر حالت تدافعی و واکنشی پیدا کند.
بر اساس این دیدگاه، مسکو دیگر تنها بازیگر تعیینکننده قفقاز جنوبی نیست و باید خود را با شرایط جدید هماهنگ کند. این منطقه اکنون بیشتر به عنوان مسیر ترانزیتی، حوزه انرژی و میدان رقابت قدرتهای بزرگ شناخته میشود؛ جایی که منافع روسیه، غرب، ترکیه و چین با یکدیگر تلاقی پیدا میکند.
نگاه روسی به تحولات قفقاز جنوبی بر این باور استوار است که منطقه وارد مرحله تازهای از بازآرایی قدرت شده است؛ مرحلهای که در آن روسیه با کاهش نفوذ سنتی خود روبهرو است، ترکیه نقش فعالتری یافته، غرب حضور سیاسی بیشتری پیدا کرده و چین نیز با تمرکز بر اقتصاد، جای پای خود را در این منطقه تقویت میکند.
برگرفته از: خبرآنلاین