این روزها ساختن تصویر با هوش مصنوعی به سرگرمی فراگیر تبدیل شده است. بسیاری از جوانان، آنچه را در خیال و رؤیایشان میگذرد، با چند جمله به هوش مصنوعی میسپارند و تصویری فانتزی تحویل میگیرند؛ یکی خود را روی مریخ میبیند، یکی در قالب گربهای بامزه شیرینزبانی میکند. همه میدانند که این تصویرها بازتاب آرزو و خیالپردازی سازندگانشان است.
شگفتا که رئیسجمهور ایالات متحده نیز به همین بازی کودکانه دل بسته است. دونالد ترامپ تصویری ساختهشده با هوش مصنوعی از «اشغال جزیره خارک» را در شبکههای اجتماعی منتشر میکند؛ گویی میخواهد رؤیایی را که در ذهنش میگذرد، به جای واقعیت بنشاند و آن را در قالب تهدیدی سیاسی به نمایش بگذارد. تفاوت تنها در این است که وقتی یک نوجوان چنین تصویری میسازد، مخاطب لبخند میزند؛ اما وقتی رئیسجمهور قدرتمندترین کشور جهان همان کار را انجام میدهد، آن تصویر دیگر یک سرگرمی نیست، بلکه نشانهای از نوع نگاه او به جهان و سیاست است.
ترامپ تاکنون چندهزار بار به خاک پاک ایران تجاوز کرده است، اما میان حمله به یک سرزمین و تصاحب هویت آن فاصلهای است که هیچ ارتشی قادر به پیمودن آن نیست. ایران را نمیتوان در یک تصویر هوش مصنوعی اشغال کرد؛ همانگونه که در میدان تاریخ نیز هیچ قدرتی نتوانسته نام، فرهنگ و حافظه این سرزمین را از میان بردارد.
این نخستین بار هم نیست که او چنین نگاهی را آشکار میکند. از تهدید به نابودی تمدن ایران گرفته تا سخنان سالها پیشش که از آرزوی حمله به ایران پرده برمیداشت، همگی ریشه در یک سوءبرداشت دارند؛ اینکه قدرت نظامی میتواند جایگزین فهم تاریخی شود.
شاید مهمترین واکنش به این رفتار، در میان خود ایرانیان شکل گرفته باشد. حتی آنان که روزگاری از سر شوخی یا با نگاهی خوشبینانه او را «عمو ترامپ» مینامیدند، امروز از این دستاندازی بیمحابا به نمادهای ملی و تاریخی ایران دلزدهاند. اختلافنظرهای سیاسی هر اندازه عمیق باشد، وقتی پای هویت و میراث ملت در میان باشد، مرزهای تازهای شکل میگیرد؛ مرزهایی که نامشان ایران است.
ایران معنای هزاران سال تجربه زیسته، فرهنگ، زبان و تمدنی را در خود دارد که بارها از دل توفانهای تاریخ عبور کرده است. از اسکندر و مغول تا قدرتهای استعماری، بسیاری با سودای فتح این سرزمین آمدند، اما نتوانستند ایران را از تاریخ حذف کنند. برعکس، بسیاری از همان مهاجمان در نهایت در فرهنگ این سرزمین جذب شدند و ایران ماند.
تصویر منتشرشده از سوی ترامپ، بیش از آنکه تصویری از خارک باشد، تصویری از ذهنیت اوست؛ ذهنیتی که هنوز تفاوت میان «اشغال خاک» و «تسخیر تمدن» را درنیافته است. این همان توهمی است که بارها در تاریخ تکرار شده و هر بار نیز شکست خورده است. زیرا تمدن را نمیتوان بمباران کرد، هویت را نمیتوان اشغال کرد و تاریخ را نمیتوان با هوش مصنوعی بازنویسی کرد.