علیاکبر صالحی ،رئیس بنیاد ایرانشناسی در سخنانی با تأکید بر اینکه «نباید بگذاریم هویت ملی ما نادانسته از بین برود» به نشان «شیر و خورشید» اشاره کرد و گفت این نماد «متعلق به جمهوری اسلامی است و فلسفه آن از دین میآید». همین چند جمله کافی بود تا بحثی که هر چند سال یک بار مطرح میشد و سپس به محاق میرفت مجدد توجهها را به خود جلب کند و ظرف مدت کوتاهی به خط داغ گفتوگوهای شبکههای اجتماعی راه یابد و هشتگ آن تکرار شود.
در چنین فضایی، سخنان علیاکبر صالحی رئیس فرهنگستان باستان شناسی و وزیر خارجه پیشین نشانهای از فعالشدن دوبارۀ یک رویکرد قدیمی است که پیش از این به آن اشاره شده بود، اما جدی گرفته نشده بود. گفتمانی که میکوشید میان مؤلفههای ملی و دینی پیوندی پررنگ ترسیم کند و با توجه به نیاز روز جامعه از ظرفیت نمادها برای تقویت حس میهندوستی استفاده کند.
«شیر و خورشید» از کجا آمده؟
نشان شیر و خورشید از جمله نمادهایی است که باوجود مبانی تاریخی که دربارۀ آن وجود دارد. این نشان دستکم از زمان شاه عباس صفوی بر پرچم ایران نقش بست و به مرور در دورههای بعدی تغییراتی پیدا کرد . این تغییر میتوان به اضافه شدن نقش شمشیر و تاج به پرچم اشاره کرد؛ به گفته فاروق صفیزاده _ استاد دانشگاه تهران _، در زمان فتحعلیشاه قاجار، به پیشنهاد «ملأ احمد نراقی» _ مجتهد شیعه و از عالمان دینی _ خوانشی مذهبی از این نماد تقویت شد؛ تفسیری که در آن، شیر بهعنوان نماد حضرت علی(ع)، شمشیر نشانه ذوالفقار و خورشید نمادی از خورشید نبوت دانسته میشد. چنین تفسیری نشان میدهد که پیوند دادن این نماد با معانی دینی، پدیدهای متأخر و محدود به یک قرن اخیر نیست و پیشینهای تاریخی دارد. درواقع، شیر و خورشید نشان سلطنتی نیست، بلکه لایههایی از معنا در بسترهای مذهبی و هویتی نیز برای آن تعریف شده بود.
شور انقلابی و حذف نمادها
با این حال، سرنوشت نمادها تابع فضای سیاسی و اجتماعی هر دورۀ تاریخی است. پس از پیروزی انقلاب در بسیاری از نشانهها که آن زمان و باتوجه به روحیه انقلابی به دوره پهلوی نسبت داده میشد، دستخوش تغییر یا حذف شدند.
در آن فضا ، تغییر نشانههای رسمی بخشی از فرایند تثبیت هویت نظام جدید تلقی میشد. به همین دلیل، نشان شیر و خورشید روی پرچم جای خود را به نشان جمهوری اسلامی داد.
با گذشت زمان ، نگاهها به برخی نمادهای تاریخی تعدیل شد. بحث دربارۀ امکان بازخوانی این نشانهها مطرح شد که نمونهای از این رویکرد را میتوان در اظهارات سال ۱۳۹۳ علی یونسی وزیر پیشین اطلاعات در مقام دستیار ارشد رئیسجمهور وقت حسن روحانی دید. او در تأکید کرد که «عدهای خیال میکردند نماد شیر و خورشید یک نماد سلطنتی است اما اینگونه نیست». او گفته بود: «اگر به من باشد نشان هلال احمر را تغییر میدهم و شیر و خورشید را جایگزین آن میکنم.»
پیوند هویت ملی و دینی
اظهارات رئیس بنیاد ایرانشناسی را میتوان ادامه روندی دانست که به دنبال احیای نمادهای ایرانی است. نوعی تلاش برای جبران یک خلاء در جامعه تفسیر میشود.
نمادهای ملی صرفاً کارکرد تصویری ندارند؛ آنها محل تولید معنا و تقویتکننده حس همبستگی هستند و شیر و خورشید نیز از این قاعده مستثنی نیست. آنچه در سخنان صالحی برجسته است، تأکید رو بر پیوند هویت ملی و دینی در این نماد شیر و خورشید است.
برگرفته از: ایسنا