گروه اجتماعی: آمار رسمی نشان میدهد که کشور و مردم از سال 1397 به دلیل پرونده هسته ای با تشدید تحریمها، فقیرتر شدهاند. میزان کالری مصرفی پروتئینها در دهکهای پایین و کمدرآمد، نصف شده و در مقابل مصرف نان افزایشیافته است. در این شرایط گران شدن دوباره کالاها ضربه به فرودستان و اقشار کمدرآمد وارد میکند. وقتی افراد یک جامعه کالری مناسب و به اندازه مصرف نکنند، جامعه ناسالم می شود و توسعه صورت نخواهد گرفت.
بررسی دادههای مرکز آمار نشان میدهد سبد خوراکی سه دهک پایین ساکن در شهرهای استان تهران ازنظر کمیت و کیفیت افت داشته است.
از سال ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۳ مصرف کالاهای پرکالری نظیر لبنیات، گوشت قرمز و برنج روند کاهشی را تجربه کرده و از سال ۱۳۹۷ مصرف این اقلام بهطور میانگین ۵۰ درصد افت داشته است. اما در مقابل مصرف نان که ارزان و کمکالری است، به شکل قابلتوجهی افزایشیافته است. نتایج این بررسیها نشان میدهد که خانوارهای شهری سه دهک پایین استان تهران به دلیل افزایش قیمت کالاهای اساسی به سمت استفاده از اقلام ارزان و کمکالری رفتهاند.
تحریم عامل کاهش کیفیت زندگی
رشد اقتصادی میانگین صفر درصدی دهه 1390 و تغییر میانگین تورم از سطح 20 درصدی به 40 درصد پس از اعمال تحریمهای سال 1397 علت اصلی کاهش کیفیت زندگی این دهکها است. از طرفی اندازه اقتصاد ثابت مانده است و از طرف دیگر شرایط تورمی موجب باز توزیع ثروت و درآمد به ضرر دهکهای پایین شده است. تورم بالاتر خوراکیها نسبت به غیر خوراکیها، فشار تورمی بر دهکهای فقیر را تشدید کرده است. سهم سبد خوراکی از کل هزینههای این خانوارها نسبت به دهکهای بالاتر بیشتر است و این امر موجب شده است که تورم این دهکها بالاتر باشد.
نصف شدن مصرف گوشت و لبنیات
مصرف سالانه گوشت قرمز برای هر خانوار طی سالهای 1390 تا 1396 بهطور میانگین برابر با 12 کیلوگرم بوده که به میانگین 6 کیلوگرم طی سالهای 1397 تا 1403 رسیده است. علاوه بر این، اوج مصرف گوشت حدود 16 کیلوگرم برای هر خانوار در سال 1396 بوده که طی 7 سال به کمتر از 4 کیلوگرم در سال 1403 رسیده است. مصرف لبنیات نیز در بازه زمانی موردبررسی کاهش داشته است. انواع شیر، ماست، پنیر و کره در این گروه غذایی لبنیات قرار دارند. میانگین مصرف سالانه لبنیات برای هر خانوار از 130 کیلوگرم در سالهای 1390 تا 1396 به 104 کیلوگرم در سالهای 1397 تا 1403 کاهشیافته است. همچنین در چهار سال منتهی به 1403 میانگین مصرف سالانه لبنیات 92 کیلوگرم بوده است.
جایگزینی نان بهجای برنج
مصرف سالانه برنج خانوار نیز افت شدیدی را تجربه کرده است؛ بهطوریکه از میانگین 93 کیلوگرم در 7 سال ابتدایی دهه 90 به میانگین 63 کیلوگرم در 7 سال بعدی رسیده است. علاوه بر این اوج مصرف در سال 1396 برابر 105 کیلوگرم بوده و حضیض آن در سال 1403 به 40 کیلوگرم در سال رسیده است. به نظر میرسد درنهایت نان آن چیزی است که تبدیل به خوراک غالب جمعیت فقیر شهرهای استان تهران شده است. میانگین مصرف سالانه هر خانوار از 360 کیلوگرم در 7 سال ابتدایی دهه 90 به 440 کیلوگرم در 7 سال بعدی افزایشیافته است. همچنین مصرف نان از سال 98 به بعد همواره سیر صعودی داشته و از 346 کیلوگرم در این سال به 563 کیلوگرم در سال 1403 برای هر خانوار رسیده است.
کاهش درآمد
مهمترین عامل افت کیفیت سفره خانوارهای کمدرآمد، کاهش درآمد بوده است. نکته قابلتوجه این است که رشد درآمد دهکهای پایین درآمدی کمتر از تورم بوده است. اگر درآمد اسمی کمتر از نرخ تورم بالا برود، درآمد واقعی کاهش مییابد. این کاهش درآمد واقعی همان چیزی است که اثر درآمدی را فعال میکند؛ خانوار نهفقط به دلیل گران شدن نسبی خوراکیها، بلکه به دلیل کاهش درآمد واقعی مجبور به کاهش مصرف میشود.
سه دهک پایین استان تهران در فاصله 1390 تا 1403 به سمت یک سبد غذایی سادهتر، ارزانتر و کمظرفیت راندهشدهاند.
وقتی میانگین مصرف سالانه گوشت هر خانوار از 12 کیلوگرم به زیر ۴ کیلوگرم میرسد و مصرف لبنیات و برنج هم کاهش پیدا میکنند، افزایش نان تنها به معنای جبران کالری است و نه جبران کیفیت ازدسترفته است.