در روزهای گذشته، پیام‌هایی از سوی آمریکا مخابره شده که از کاهش تمایل واشنگتن به دستیابی فوری به توافق با ایران حکایت دارد. به نظر می‌رسد دولت دونالد ترامپ در حال بررسی راهبردهای دیگری برای افزایش فشار بر تهران است و محاصره دریایی و محدود کردن مسیرهای اقتصادی ایران می‌تواند به یکی از محورهای اصلی این سیاست تبدیل شود. در چنین شرایطی، ایران با مجموعه‌ای از ملاحظات امنیتی، اقتصادی و سیاسی مواجه است. ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح، در کنار فشارهای اقتصادی و تهدید نظامی، هزینه دارد. ستاره صبح در گفت‌وگو با سید جلال ساداتیان، کارشناس و تحلیلگر سیاسی و سفیر پیشین ایران در انگلیس، ابعاد این موضوع را بررسی کرده است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.
مذاکره نباید ابزار امتیازگیری یک‌طرفه باشد
با وجود ادامه رایزنی‌های ایران، آمریکا و میانجیگران، هنوز چشم‌انداز روشنی از دستیابی به توافق دیده نمی‌شود. به نظر شما ریشه اصلی بن‌بست دیپلماتیک کجاست؟ آیا واشنگتن اساساً اراده‌ای برای حل اختلافات دارد یا مذاکره را ابزاری برای افزایش فشار بر تهران می‌داند؟
سید جلال ساداتیان در پاسخ به این پرسش گفت: اگر طرف آمریکایی احساس کند که هر بار با اعمال فشار، تهدید یا تحریم می‌تواند طرف مقابل را به عقب‌نشینی وادار کند، دیگر انگیزه‌ای برای تغییر رفتار خود نخواهد داشت. در چنین شرایطی، مذاکره به جای آنکه بستری برای حل اختلافات و رسیدن به تفاهم باشد، به ابزاری برای امتیازگیری تبدیل می‌شود.
مذاکره به معنای پذیرش هر توافقی نیست
آیا ورود به گفت‌وگو به معنای پذیرش خواسته‌های آمریکا و عقب‌نشینی از مواضع پیشین است؟
این کارشناس سیاسی با اشاره به فضای کنونی مذاکرات اضافه کرد: باید دید طرف مقابل چه رویکردی دارد و آیا به دنبال حل اختلافات است یا از مذاکره برای گرفتن امتیازات استفاده می‌کند. ترامپ یک منطق کاسب‌کارانه دارد و با محاسبه سود و زیان کارش را پیش می‌برد. او تلاش می‌کند در هر مذاکرات دستاورد برای خود کسب کند و تصمیم بگیرد. ساداتیان با اشاره به ضرورت توجه به منافع ملی در جریان مذاکرات افزود: مذاکره ابزاری برای پیگیری منافع ملی است. همان‌طور که ورود به گفت‌وگو به معنای عقب‌نشینی از مواضع نیست، به معنای الزام برای امضای هر توافقی هم نبوده و نیست. ایران باید بتواند در جریان مذاکرات، منافع خود را تعریف کند و بر اساس آن تصمیم بگیرد.
وی معتقد است اصل مذاکره را نباید با نتیجه آن یکی دانست. گفت‌وگو می‌تواند فرصتی برای کاهش اختلافات و جلوگیری از درگیری باشد، اما این فرصت زمانی ارزشمند است که به توافقی متوازن منتهی شود و منافع دو طرف در آن مورد توجه قرار گیرد.
تغییر آرایش سیاسی آمریکا
شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات و تقویت موقعیت دموکرات‌ها در کنگره آمریکا چه تأثیری بر سیاست خارجی دولت ترامپ خواهد داشت؟ آیا این تحولات می‌تواند فضای مناسب‌تری برای دیپلماسی ایران ایجاد کند؟
این تحلیلگر سیاسی حضور دموکرات‌ها در کنگره آمریکا را فرصتی برای ایران دانست و گفت: امروز فشارها در داخل آمریکا برای دولت سنگین شده است. جمهوری‌خواهان انتخابات را باختند و دموکرات‌ها اکثریت کنگره را به دست آوردند. ما نباید اجازه بدهیم در فاصله زمانی میان انتخابات تا روزی که نمایندگان جدید روی صندلی‌های خود در کنگره می‌نشینند، فرصت از دست برود.
به اعتقاد ساداتیان، ما نباید منتظر بمانیم تا تحولات سیاسی آمریکا به مرحله نهایی برسد و سپس برای استفاده از ظرفیت‌های دیپلماتیک اقدام کرد. در سیاست خارجی، زمان و موقعیت نقش تعیین‌کننده‌ای دارند و از دست رفتن یک فرصت ممکن است هزینه بیشتری تحمیل کند.
جنگ و منافع اقلیت
با توجه به افزایش فشارهای سیاسی و اقتصادی و احتمال تداوم تنش نظامی، برخی جریان‌ها همچنان بر مواضع حداکثری تأکید دارند. در چنین شرایطی، اولویت اصلی سیاست خارجی ایران باید چه باشد؟ آیا حفظ مواضع حداکثری اهمیت بیشتری دارد یا جلوگیری از گسترش بحران و تأمین امنیت کشور؟
ساداتیان در پاسخ به این پرسش با تأکید بر ضرورت استفاده از فرصت دیپلماسی گفت: ما باید این تهدید را از سر خود دور کنیم، نه اینکه به استقبال جنگ برویم. باید فشار، تنش و مشکلات را دور کنیم، نه اینکه اسیر شعارها و وضعیتی شویم که اقلیت تندرو در داخل به کشور تحمیل کند. وی با اشاره به تفاوت میان منافع گروه‌های سیاسی و منافع عمومی جامعه تصریح کرد: جنگ منافع یک عده اندکی را تأمین می‌کند و در مقابل، ۹۰ میلیون نفر را گرفتار خواهد کرد.
خسارت جنگ جبران‌پذیر نیست
این کارشناس سیاسی ضمن تأکید بر لطماتی که کشور و ملت در جنگ متحمل می‌شوند، گفت: جنگ در هر سطحی و در هر حدی که باشد، حتی اگر امتیاز چندانی برای ترامپ به همراه نداشته باشد، در داخل با یک‌سری تخریب‌ها و از دست رفتن جان انسان‌ها همراه خواهد بود. ترور انجام می‌شود و ساختارها ویران می‌شوند. این ضرر به‌راحتی جبران‌پذیر نیست. ساداتیان با تأکید بر اینکه نباید هزینه‌های انسانی و زیرساختی جنگ را دست‌کم گرفت، افزود: عقل و عقلانیت حکم می‌کند از بروز درگیری نظامی جلوگیری کنیم و این به معنی وا دادن نیست. امتیاز دادن هوشمندانه، برای دور کردن تهدید و پیروز شدن، به معنی عقب‌نشینی نیست. از نگاه این تحلیلگر، مسئله اصلی این نیست که کدام طرف در فضای تبلیغاتی خود را پیروز معرفی کند؛ مسئله این است که نتیجه مذاکرات بتواند از تکرار تنش و درگیری جلوگیری کند و هزینه‌های احتمالی را از دوش جامعه بردارد.
تحولات داخلی آمریکا، اختلاف‌نظرها درباره نحوه مواجهه با ایران در اسرائیل هم وجود دارد. آیا این اختلافات می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌های امنیتی و نظامی تأثیر بگذارد ؟
سفیر پیشین ایران در انگلیس در تأیید مساعد بودن فضای سیاسی برای تهران گفت: تحولات انتخاباتی و تغییر آرایش سیاسی می‌تواند بر فضای تصمیم‌گیری و نحوه مواجهه دولت با مسائل خارجی تأثیر بگذارد. در اسرائیل نیز اختلافاتی درباره شیوه اداره مسائل سیاسی و امنیتی وجود دارد. این اختلافات الزاماً به معنای تفاوت بنیادین در همه اهداف نیست، اما در انتخاب روش‌ها و نحوه پیشبرد سیاست‌ها اثرگذار است.