سلاح هستهای تاکتیکی، نوعی جنگافزار اتمی با قدرت انفجار کمتر (معمولاً زیر ۵۰ کیلوتن) است که برای استفاده در میدان نبرد و هدف قرار دادن اهداف نظامی طراحی شده، نه نابودی شهرها. در مقابل، سلاحهای راهبردی (استراتژیک) با قدرت بالای ۱۰۰ کیلوتن تا چند مگاتن برای نابودی کلانشهرها و بازدارندگی ساخته شدهاند. جالب اینکه بمب هیروشیما (۱۵ کیلوتن) با استانداردهای امروزی در رده تاکتیکی قرار میگیرد، اما به دلیل هدف و نحوه استفاده، راهبردی محسوب میشد. نکته مهم اینکه هیچ تعریف حقوقی جهانی برای این سلاح وجود ندارد و گاهی یک کلاهک بر اساس وسیله حمل یا مأموریت، تاکتیکی یا راهبردی نامیده میشود.
کدام کشورها این سلاح را دارند؟
دستکم ۹ کشور دارای کلاهکهای هستهای هستند که برخی را میتوان تاکتیکی طبقهبندی کرد: روسیه، آمریکا، چین، فرانسه، بریتانیا، هند، پاکستان، اسرائیل و کره شمالی. روسیه با بیش از ۲,۰۰۰ کلاهک و آمریکا با حدود ۵۰۰ کلاهک، بزرگترین زرادخانهها را دارند. همچنین کشورهای بلژیک، آلمان، ایتالیا، هلند و ترکیه تحت برنامه «اشتراک هستهای» از بمبهای تاکتیکی آمریکا در خاک خود نگهداری میکنند و بلاروس نیز میزبان موشکهای هستهای تاکتیکی روسیه است.
تاریخچه استفاده؛ هرگز در میدان نبرد
با وجود تولید صدها هزار کلاهک تاکتیکی در جنگ سرد، هیچ کشوری تاکنون از این سلاح در میدان نبرد استفاده نکرده است. تنها استفاده از سلاح اتمی در جنگ، بمباران هیروشیما و ناکازاکی بود که راهبردی محسوب میشوند. دلیل اصلی عدم استفاده، ترس از تشدید درگیری و آغاز جنگ هستهای تمامعرضه بود. اما در سالهای اخیر، نوسازی این سلاحها توسط روسیه و آمریکا و تغییر دکترین نظامی برخی کشورها، نگرانیهای جدیدی ایجاد کرده است.
چرا این سلاح حتی از بمب بزرگتر خطرناکتر است؟
۱. شکستن تابوی ۸۰ ساله: استفاده از هر گونه سلاح اتمی برای اولین بار پس از جنگ جهانی دوم، خط قرمز تاریخی را برای همیشه پاک کرده و دوران جدیدی از بیثباتی را آغاز میکند.
۲. پایین آمدن آستانه استفاده: قدرت کم این سلاحها فرماندهان را وسوسه میکند که استفاده از آن «قابل کنترل» است، اما حتی کوچکترین انفجار هستهای پیامدهای غیرقابلکنترلی دارد. تشخیص تاکتیکی یا راهبردی بودن کلاهک در زمان کوتاه پرواز موشک غیرممکن است و ممکن است به جنگ تمامعرضه منجر شود.
۳. کشتار گسترده و بارش رادیواکتیو: کلاهک ۵۰ کیلوتنی تا شعاع چند کیلومتری همه چیز را نابود کرده و دهها هزار نفر را میکشد. سلاحهای کوچکتر نسبت به وزن خود، بارش رادیواکتیو شدیدتری ایجاد میکنند که صدها کیلومتر دورتر را آلوده میسازد.
۴. واکنش زنجیرهای و زمستان هستهای: استفاده از چند ده کلاهک تاکتیکی میتواند دود کافی به استراتوسفر بفرستد تا دمای زمین را کاهش داده و کشاورزی جهانی را مختل کند. همچنین ممکن است کشور هدف با سلاحهای بزرگتر پاسخ دهد و جنگ اتمی تمامعرضه آغاز شود که صدها میلیون کشته به همراه دارد.
۵. پایان نظم بینالمللی: استفاده از این سلاحها، پیمانهای منع گسترش هستهای را بیاعتبار کرده و کشورهای زیادی را به سمت تولید سلاح اتمی سوق میدهد و مسابقه تسلیحاتی بیسابقهای ایجاد میکند.
در نهایت:
خطر بزرگ سلاح هستهای تاکتیکی در «معمولی» جلوه دادن آن است. هیچ بمب هستهای، هرقدر هم کوچک باشد، معمولی نیست. این سلاحها با کوچکنمایی تابوی هستهای، بزرگترین تهدید برای صلح جهانی محسوب میشوند. مهمترین پرسش این است که آیا بشریت میتواند جلوی عادیسازی این سلاحها را بگیرد، پیش از آنکه یک اشتباه محاسباتی، جهان را به پرتگاه نابودی بکشاند.