گروه بین الملل: حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، معادلات امنیتی خلیج فارس و اتکای کشورهای منطقه به حضور نظامی واشنگتن را با پرسشهای تازهای روبهرو کرده است. تحولات اخیر بار دیگر ضرورت شکلگیری سازوکار امنیتی با مشارکت کشورهای ساحلی را برجسته کرده و پیشنهادهایی از جمله پیمان عدم تجاوز میان هشت کشور منطقه را به دستور کار دیپلماسی بازگردانده است. در این میان، ایران نه فقط یکی از طرفهای اصلی تحولات امنیتی، بلکه بازیگری است که بدون مشارکت آن، طراحی هر چارچوب پایدار منطقهای با محدودیت جدی مواجه خواهد بود.
ضرورت گفتوگو با تهران
مواضع اخیر مقامهای عمان، قطر و امارات نشان میدهد ضرورت گفتوگو با ایران در بخشی از محاسبات منطقهای بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. سخنان نخستوزیر قطر درباره تلاش برای پیشبرد روند صلح میان ایران و آمریکا، پیشنهاد بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، برای ایجاد چارچوب امنیتی فراگیر و تأکید انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، بر ضرورت حل اختلافات میان ایران و کشورهای عربی، همگی بر اهمیت حضور تهران در ترتیبات آینده تأکید دارند.
با این حال، پذیرش ضرورت مشارکت ایران با توافق بر سر حدود نقش آن یکسان نیست. منطقه همچنان میان دو برداشت متفاوت از امنیت قرار دارد. یک رویکرد بر تداوم ترتیبات نظامی موجود و تضمینهای آمریکا تکیه میکند و رویکرد دیگر، بر ایجاد سازوکاری منطقهای و مسئولیت کشورهای ساحلی در تأمین امنیت خود تأکید دارد.
امنیت خلیج فارس با مشارکت ایران
اقتصاد و گفتوگو، پایههای نظم منطقهای تازه
حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، معادلات امنیتی خلیج فارس و اتکای کشورهای منطقه به حضور نظامی واشنگتن را با پرسشهای تازهای روبهرو کرده است. ایران در هر چارچوب پایدار منطقهای نقشی تعیینکننده دارد.
ضرورت گفتوگو با تهران
مواضع اخیر مقامهای عمان، قطر و امارات نشان میدهد ضرورت گفتوگو با ایران در بخشی از محاسبات منطقهای بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. سخنان نخستوزیر قطر درباره صلح میان ایران و آمریکا، پیشنهاد بدر البوسعیدی برای چارچوب امنیتی فراگیر و تأکید انور قرقاش بر حل اختلافات تهران و کشورهای عربی، اهمیت حضور ایران در ترتیبات آینده را برجسته میکند.
با این حال، پذیرش ضرورت مشارکت ایران با توافق بر سر حدود نقش آن یکسان نیست. منطقه میان اتکا به ترتیبات نظامی موجود و تضمینهای آمریکا، و ایجاد سازوکاری منطقهای با مسئولیت کشورهای ساحلی در تأمین امنیت خود قرار دارد.
تردید در الگوی امنیتی پیشین
کشورهای عربی پیش از جنگ بر تضمینهای آمریکا، خرید تسلیحات، همکاری اطلاعاتی و مدیریت تنش با تهران تکیه داشتند و حضور واشنگتن را مانع گسترش درگیری میدانستند. اما حمله به زیرساختهای نظامی و اقتصادی، اختلال در مسیرهای دریایی و آسیبپذیری تأسیسات انرژی نشان داد که حضور گسترده نیروهای خارجی نیز امنیت کامل را تضمین نمیکند.
این تجربه ممکن است دولتهای منطقه را به تنوعبخشی روابط سوق دهد، بیآنکه همکاری با آمریکا را کنار بگذارند. کشورهای عربی به سامانههای دفاعی و اطلاعاتی نیاز دارند، اما آسیبپذیریهای جنگ نگاهشان به کارآمدی ترتیبات موجود را تغییر داده و موقعیت ایران را برجستهتر کرده است.
پیشنهاد عمان برای امنیت فراگیر
بدر البوسعیدی در دانشگاه کمبریج بر ایجاد چارچوبی منطقهای با مشارکت هشت کشور ساحلی خلیج فارس، شامل ایران، عراق و شش عضو شورای همکاری، تأکید کرده است. پیشنهاد او احیای گفتوگوهای جمعی و بررسی پیمان عدم تجاوز است، توافقی که میتواند با تعریف تعهدات متقابل، زمینه اعتمادسازی و مدیریت اختلافات را فراهم کند.
ایران بارها استفاده از خاک، حریم هوایی یا امکانات کشورهای همسایه برای اقدام نظامی علیه خود را تهدیدی امنیتی دانسته است. بنابراین، هر سازوکار فراگیر باید درباره این نگرانیها نیز ضمانتهای روشن ارائه کند. پیشنهاد عمان، با این حال، نه ائتلاف دفاعی علیه طرفی مشخص، بلکه چارچوبی برای مشارکت همه کشورهای ساحلی و جلوگیری از تجاوز است. رایزنیهای ایران با عربستان، ترکیه و پاکستان نیز در فضای پس از جنگ و با محورهایی مانند عدم تجاوز، مذاکرات تهران و واشنگتن و وضعیت تنگه هرمز دنبال شده است.
در مقابل، پیمان دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان که در اوت امضا شد، بر دفاع متقابل اعضای محدود بنا شده و با پیشنهاد عمان برای مشارکت فراگیر هشت کشور ساحلی تفاوت دارد. این تمایز در ارزیابی ابتکارها مهم است.
برگرفته از: خبرآنلاین