گروه بین الملل: نشست رهبران آمریکا، چین و روسیه در شنژن و مواضع مطرحشده درباره ایران، بار دیگر پرسشهایی درباره مناسبات قدرتهای بزرگ و آینده بحران منطقهای مطرح کرده است. پل پیلار، عضو پیشین شورای اطلاعات ملی آمریکا، معتقد است پکن نه تمایلی به همراهی با واشنگتن علیه تهران دارد و نه از گرفتار ماندن آمریکا در جنگ با ایران ناخشنود است. به گفته او، اختلافات میان چین و آمریکا مانع شکلگیری تفاهمی جدی درباره ایران شده و این شرایط میتواند برای تهران اهمیت راهبردی داشته باشد.
نمایش قدرت به جای تفاهم
پیلار نشست شنژن را عمدتاً فرصتی برای گرفتن عکسهای تبلیغاتی و نمایش نمادین قدرت توصیف میکند، برداشتی که به گفته او در محتوای محدود بیانیه پایانی نیز دیده میشود. شی جینپینگ با میزبانی این نشست توانست تصویری از چین بهعنوان مرکز گردهمایی دو قدرت مهم دوران جنگ سرد ارائه کند. ولادیمیر پوتین نیز از حضور در این دیدار برای نشان دادن جایگاه روسیه، باوجود مشکلات و گرفتاریهایش، بهره برد. دونالد ترامپ هم فرصت یافت چهرهای دولتمردانه از خود به نمایش بگذارد.
با این حال، پیلار نتیجه مشخصی را که بتوان آن را همکاری راهبردی یا مدیریت اختلافات میان سه کشور دانست، در نشست نمیبیند. اعلامیه مشترک چهار بندی بر اصلاح سازمان ملل، افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده، احترام به مصونیت مقامات دولتی و گفتوگو درباره کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه سلاحهای هستهای تأکید داشت، اما از توافقهای عملی و جزئی خبری نبود.
چین و محاسبات ایران
به باور پیلار، شکلگیری تفاهم واقعی میان چین و آمریکا درباره نحوه مواجهه با ایران بعید است. هرچند دو کشور در زمینه انتقال و صادرات انرژی از خلیج فارس منافعی مشترک دارند، اختلافات گستردهتر آنها اجازه نمیدهد این منافع به جبههای هماهنگ تبدیل شود. چین برای ایران یکی از شریانهای مهم مقابله با محاصره آمریکا به شمار میرود. پکن همچنین از گرفتار شدن واشنگتن در جنگ با ایران ناراضی نیست، زیرا این وضعیت بخشی از نیروهای نظامی آمریکا را از امکان تمرکز بر چین در شرق آسیا و اقیانوس آرام دور میکند.
به گزارش تابناک، در موضوع تنگه هرمز نیز پیلار معتقد است اختلاف میان قدرتها مانع شکلگیری ائتلافی متحد برای تضمین جریان بدون مانع نفت میشود. این پراکندگی مواضع، از دید او به سود ایران است، زیرا تهران با مجموعهای از کشورها روبهرو نیست که در قالب یک جبهه هماهنگ، اقداماتش در تنگه را مهار کنند. البته حلوفصل نهایی مسئله همچنان در درجه نخست، هرچند نه بهطور انحصاری، به مناسبات دوجانبه ایران و آمریکا وابسته است.
نظم جهانی چندقطبی
پیلار تصور تقسیم جهان به حوزههای نفوذ و سلطه جمعی سه قدرت را نگرشی میداند که ترامپ در روابط بینالملل دنبال میکند و چین و روسیه نیز با آن همراهی دارند. او این تصور را برای کشورهای دیگر و نظم بینالمللی نگرانکننده میخواند، بهویژه آنکه در این ترکیب، چین و روسیه حکومتهایی اقتدارگرا هستند و ترامپ نیز گرایشها و جاهطلبیهایی برای قدرت خودکامه دارد.
به گفته او، مقاومت در برابر چنین تصویری شکل خواهد گرفت، از سوی کشورهای اروپایی و همچنین کشورهای آسیایی که نمیخواهند در حوزه نفوذ انحصاری چین یا آمریکا قرار گیرند. در آینده، مرکز واحدی برای دیپلماسی جهانی وجود نخواهد داشت. چین نسبت به چند سال قبل نفوذ بیشتری یافته و آمریکا، بهخصوص پس از سالها ریاستجمهوری ترامپ، بخشی از نفوذ پیشین خود را از دست داده است.
این ارزیابی نشان میدهد نشست شنژن را نمیتوان بهتنهایی نشانه توافق سه قدرت درباره ایران یا تقسیم قطعی نفوذ در جهان دانست. اختلاف منافع، رقابتهای منطقهای و نگرانی دیگر کشورها همچنان مانع شکلگیری نظم یکپارچهای خواهد بود که رهبران بزرگ بتوانند بدون مقاومت آن را تعیین کنند. این وضعیت اهمیت روابط تهران و پکن را برجسته میکند، اما منافع مشترک انرژی به معنای اتحاد پایدار نیست. تصمیمها تابع محاسبات مستقل و رقابتهای ژئوپلیتیکی است و نباید نشانههای نمادین را معادل توافقهای پایدار تلقی کرد در سیاست خارجی دو کشور.