گروه فرهنگ و هنر: استقرار کانتینرها، سازههای فلزی و پیکرهای رباتمانند در محوطه برج آزادی، بار دیگر موضوع حفاظت از عرصه و حریم بناهای تاریخی و ضرورت نظارت کارشناسی بر مداخلات شهری را مطرح کرده است. احمد محیططباطبایی، تهرانپژوه و فعال حوزه میراث فرهنگی، معتقد است حتی رویدادهایی با محتوای ارزشمند نیز نباید بدون بررسی آثارشان بر منظر و هویت معماری برج آزادی اجرا شوند، زیرا برخی آسیبهای ناشی از مداخلات نادرست، امکان جبران ندارند.
برگزاری رویداد «ایران پیشرو» در اطراف برج آزادی و استقرار سازهها و تجهیزات در این محدوده، بحثهایی درباره نحوه استفاده از فضای پیرامونی این بنای ملی ایجاد کرده است. مسئله تنها برگزاری یک برنامه یا نصب چند سازه نیست، بلکه به چگونگی حفاظت از اثری مربوط میشود که جایگاه آن فراتر از یک فضای معمول شهری است و بخشی از هویت بصری، تاریخی و فرهنگی تهران و ایران محسوب میشود.
محیططباطبایی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به جایگاه برج آزادی در حافظه تاریخی کشور گفت این بنا که پیش از انقلاب شهیاد نام داشت، از معدود ساختمانهایی بود که پس از احداث در فهرست آثار ملی ثبت شد. برج آزادی با تغییر نام، به یکی از نمادهای انقلاب اسلامی تبدیل شد و همچنان جایگاه ویژهای در معرفی ایران دارد. تصویر این بنا در کنار تخت جمشید، در بسیاری از منابع و فضاهای گردشگری، معرف کشور است و همین موضوع اهمیت حفاظت از آن را افزایش میدهد.
ظرفیت فرهنگی در چارچوب حفاظت
این پژوهشگر میراث فرهنگی با اشاره به ظرفیتهای فرهنگی برج آزادی اظهار کرد این مجموعه حدود ۱۰ هزار مترمربع فضای زیرزمینی دارد که بخشهایی از آن برای موزه، نمایشگاه و فعالیتهای فرهنگی طراحی شده است. برگزاری برنامههایی مانند کنسرت و تئاتر در فضاهای داخلی، از جمله کاربریهایی بوده که برای مجموعه پیشبینی شده است و استفاده از این ظرفیتها در صورتی که به اصالت و ویژگیهای معماری بنا آسیب نرساند، قابل قبول خواهد بود.
با این حال، او میان فضاهای داخلی و عرصه بیرونی برج تفاوت قائل شد و توضیح داد محوطه میدان آزادی از دو حلقه تشکیل شده است. حلقه نخست، محدوده پیرامونی خود برج و عرصه اصلی اثر را شامل میشود و حلقه دوم، بخش بیرونی میدان، مسیرهای عبور خودرو و فضای سبز اطراف را دربرمیگیرد.
به گفته محیططباطبایی، در عرصه داخلی و محدوده نخست پیرامون برج، هیچ اقدامی نباید بدون اطلاع و نظر میراث فرهنگی انجام شود. هر برنامه و مداخلهای در این بخش باید به اطلاع نهاد مسئول حفاظت از میراث فرهنگی برسد تا ابعاد مختلف آن از منظر حفاظتی و معماری بررسی شود.
او تأکید کرد بررسی رویدادها نباید تنها به موضوع و محتوای برنامه محدود شود. حتی اگر یک رویداد از نظر فرهنگی یا اجتماعی ارزشمند باشد، لازم است تأثیر تجهیزات، سازهها و نحوه استقرار آنها بر منظر برج، سیمای معماری و هویت بصری مجموعه ارزیابی شود. ارزش محتوایی یک برنامه نمیتواند جایگزین ملاحظات حفاظتی شود.
آسیبهایی که باقی میمانند
محیططباطبایی با اشاره به تجربه مداخلات گذشته در محوطه برج آزادی گفت برخی اقدامات عمرانی و بهسازی که سالها پیش در این مجموعه انجام شد، آسیبهایی به بنا وارد کرد. او به نمونه پاکسازی شعارهای نوشتهشده روی بخشهایی از برج در جریان وقایع انقلاب اشاره کرد که استفاده از مواد نفتی برای پاک کردن آنها، به کاشیهای بخش بالایی بنا آسیب رساند. آثار این آسیب همچنان باقی است و امکان رفع کامل آن فراهم نشده است.
این تجربه به گفته او نشان میدهد مداخلات نادرست در بناهای تاریخی ممکن است پیامدهایی داشته باشد که در آینده نیز قابل جبران نباشد. بنابراین بررسی کارشناسی پیش از اجرا، نه یک تشریفات اداری، بلکه ضرورتی برای جلوگیری از آسیبهای ماندگار است.
برج آزادی تنها یک سازه معماری نیست، بلکه بخشی از تاریخ انقلاب اسلامی، خاطره شهری و حافظه جمعی ایرانیان است. حفاظت از آن مستلزم رعایت ضوابط در هرگونه استفاده از عرصه و حریم بنا و نظارت دقیق بر فعالیتهای پیرامونی است.
در همین زمینه، ایسنا برای روشن شدن ضوابط مداخلات و موضع متولیان میراث فرهنگی با علی طلوعی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران تماس گرفت. او ابتدا از جزئیات موضوع ابراز بیاطلاعی کرد و وعده پیگیری داد، اما با وجود پیگیریهای بعدی، توضیحی درباره استقرار سازهها و مداخلات اخیر در محوطه برج آزادی ارائه نشد.