گروه فرهنگ و هنر: ده سال از خاموشی صدای ابراهیم شریف‌زاده، خواننده نامدار موسیقی مقامی شرق خراسان، می‌گذرد؛ هنرمندی که با صدای خاص، شیوه آوازخوانی متفاوت و تسلط کم‌نظیر بر نغمه‌های کهن منطقه تربت جام، جایگاهی ویژه در موسیقی نواحی ایران داشت. او از جمله هنرمندانی بود که بخش مهمی از تاریخ شفاهی موسیقی سرزمین خود را در حافظه داشت؛ اما متأسفانه همه آنچه می‌دانست، فرصت ثبت و انتقال به نسل‌های بعد را پیدا نکرد.
محمدابراهیم شریف‌زاده که در باخزر، منطقه‌ای میان تربت جام و تایباد، زندگی می‌کرد، تنها یک خواننده محلی نبود. گستره دانش موسیقایی او از مقام‌های شناخته‌شده شرق خراسان فراتر می‌رفت و آوازها، ترانه‌ها، موسیقی آیینی، مذهبی و شادیانه این منطقه را در بر می‌گرفت. او در ۲۲ آبان ۱۳۹۵ درگذشت و با رفتنش، بخشی از حافظه موسیقایی منطقه نیز برای همیشه خاموش شد.
هنرمندی فراتر از یک خواننده محلی
علی مغازه‌ای، پژوهشگر و مستندساز موسیقی اقوام، شریف‌زاده را یکی از چهره‌های ممتاز و متمایز موسیقی شرق خراسان می‌داند. او معتقد است تفاوت این هنرمند تنها در جنس صدا یا لحن خاص آوازش خلاصه نمی‌شد، بلکه تسلط گسترده بر گونه‌های مختلف موسیقی و توانایی بازآفرینی مقام‌ها، او را از دیگر خوانندگان منطقه متمایز می‌کرد.
به گفته مغازه‌ای، شریف‌زاده مجموعه‌ای متنوع از رپرتوارهای موسیقی قدیمی را در حافظه داشت. شیوه نغمه‌پردازی، تکنیک آواز، قدرت حنجره و کنترل دینامیک صدا از ویژگی‌هایی بود که به اجرای او هویتی مستقل می‌بخشید.
او همچنین در موسیقی مذهبی و آیینی منطقه تسلط فراوان داشت. شریف‌زاده سال‌ها مؤذن مسجد باخزر بود و در مراسم سوگواری، اعیاد و مناسک مذهبی، متناسب با هر مناسبت آوازها و نغمه‌هایی اجرا می‌کرد. اذان او نیز از نظر لحن و ویژگی‌های آوازی، شیوه‌ای خاص داشت.
گنجینه‌ای از نغمه‌های فراموش‌شده
یکی از مهم‌ترین ابعاد کمتر شناخته‌شده فعالیت هنری شریف‌زاده، آشنایی عمیق او با موسیقی شادیانه و ترانه‌های محلی تربت جام بود. در این میان، گونه‌ای از آوازهای محلی با عنوان «پا دایره‌گی» اهمیت ویژه‌ای داشت؛ ترانه‌هایی که عمدتاً توسط زنان و با همراهی دایره اجرا می‌شدند.
به روایت مغازه‌ای، این گونه موسیقایی در گذر زمان و به دلیل محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی، کم‌کم از فضای عمومی فاصله گرفت. نبود امکان اجرای رسمی، کاهش تقاضا و نگاه منفی به برخی شکل‌های موسیقی شادیانه، موجب شد بسیاری از این نغمه‌ها به حاشیه رانده شوند.
شریف‌زاده به دلیل شناخت گسترده از این آثار، توانایی اجرای آنها را داشت و می‌توانست با همراهی دایره، بخشی از این میراث را زنده نگه دارد. با این حال، بسیاری از این ترانه‌ها هرگز به شکل حرفه‌ای ضبط نشدند و با درگذشت او، امکان ثبت بخش مهمی از آنها از میان رفت.
مغازه‌ای با تأسف از این موضوع یاد می‌کند و معتقد است کوتاهی در ثبت آثار شفاهی، تنها متوجه یک فرد یا نهاد نیست؛ بلکه مسئولیتی جمعی است که پژوهشگران، هنرمندان و متولیان فرهنگی در برابر آن قرار دارند.
همراهی با سمندری
نام شریف‌زاده با غلامحسین سمندری، پیوند خورده است. همکاری این دو از نمونه‌های ماندگار موسیقی نواحی است و در آلبوم «خون‌پاش و نغمه‌ریز» ثبت شده است. اجرای غزل «سرو خرامان» مولانا بر مقام «الله مدد» از خلاقیت‌های شریف‌زاده بود؛ اثری که بعدها بازخوانی شد. «بهاره، دخترعمو» و تک‌خوانی «نوایی» از آثار او هستند.
اخوان ثالث و میراث موسیقایی
به گفته مغازه‌ای، شعر «دوتار سمندری» مهدی اخوان ثالث در شناساندن این دو هنرمند نقش مهمی داشت. اخوان پس از شنیدن نواری از اجرای آنها، شعری در ستایش نوازندگی سمندری و صدای شریف‌زاده سرود. شریف‌زاده نیز گفته بود پس از این شعر، توجه به آنها شد.
ضرورت ثبت آثار
با وجود جایگاه، زندگی شریف‌زاده دشوار بود. او در سال‌های پایانی تنها زندگی می‌کرد و از حمایت بیمه‌ای برخوردار نبود. ثبت آلبوم «خون‌پاش و نغمه‌ریز» به‌عنوان میراث معنوی، ضرورتی برای انتقال موسیقی شرق خراسان به نسل‌های آینده است.
برگرفته از: ایسنا