تارا تیموری: در دل کوه‌های زاگرس، غاری وجود دارد که دهه‌هاست دانشمندان را به گذشته‌ای بسیار دور می‌برد؛ زمانی که انسان امروزی هنوز در بسیاری از نقاط جهان گسترش نیافته بود و نئاندرتال‌ها در بخش‌هایی از اروپا و آسیا زندگی می‌کردند. اکنون کشف بقایای یک نئاندرتال در غار شانیدار عراق، تصویری پیچیده‌تر از زندگی این خویشاوند منقرض‌شده انسان ارائه کرده است؛ تصویری که در آن، خشونت و همدلی در کنار یکدیگر دیده می‌شوند.
پژوهشگران بقایای فردی را شناسایی کرده‌اند که حدود ۷۵ هزار سال پیش زندگی می‌کرده است. این فرد که «شانیدار اِی» نام گرفته، احتمالاً در میانسالی بوده است. استخوان‌های باقی‌مانده، به‌ویژه تیغه شانه، نشانه‌ای از جراحتی عمیق دارند که می‌تواند به مرگی خشونت‌آمیز منجر شده باشد.
زخمی که به مرگ انجامید
روی استخوان شانه چپ، سوراخی تقریباً ۱۵ میلی‌متری دیده می‌شود. شکل و مسیر آسیب نشان می‌دهد که جسمی نوک‌تیز احتمالاً از جلوی بدن وارد قفسه سینه شده و از بافت‌های حیاتی عبور کرده است. پژوهشگران احتمال می‌دهند این جراحت بر اثر ضربه نیزه‌ای چوبی ایجاد شده باشد.
موقعیت زخم، احتمال وارد شدن ضربه‌ای حساب‌شده را مطرح می‌کند؛ ضربه‌ای که ممکن است به سرعت به مرگ انجامیده باشد. با این حال، دانشمندان هنوز نمی‌توانند با قطعیت بگویند چه کسی این حمله را انجام داده یا انگیزه آن چه بوده است. درگیری میان اعضای یک گروه یا برخورد با گروهی دیگر از سناریوهای مطرح‌شده است.
این یافته یادآور می‌شود که خشونت میان انسان‌تباران، پدیده‌ای تازه در تاریخ بشر نیست. با وجود این، یک استخوان آسیب‌دیده به‌تنهایی نمی‌تواند داستان کامل یک درگیری را بازگو کند.
نشانه‌ای از مراقبت و همدلی
اما ماجرا به جراحت مرگبار ختم نمی‌شود. دندان‌های این فرد نیز شواهدی از آسیبی قدیمی دارند؛ ضربه‌ای به صورت که باعث شکستن و جابه‌جایی چند دندان جلویی شده بود. به نظر می‌رسد او دست‌کم مدتی پس از این آسیب زنده مانده است. چنین جراحتی احتمالاً خوردن غذا را دردناک و دشوار می‌کرد. اگر فرد برای ادامه زندگی به کمک نیاز داشته، ممکن است دیگر اعضای گروه در دوران بهبودی به او غذا داده یا شرایط استراحتش را فراهم کرده باشند. البته استخوان‌ها نمی‌توانند ثابت کنند که مراقبت دقیقاً چگونه انجام شده است. آنچه پژوهشگران مطرح می‌کنند، استنباطی بر پایه شدت آسیب و احتمال زنده ماندن فرد پس از آن است. با این حال، همین احتمال پرسشی مهم را پیش می‌کشد: آیا توانایی مراقبت از اعضای آسیب‌دیده گروه، بسیار پیش‌تر از ظهور جوامع انسانی امروزی وجود داشته است؟
غاری که رازهای بیشتری دارد
غار شانیدار پیش‌تر نیز به دلیل یافته‌های مربوط به نئاندرتال‌ها شهرت جهانی یافته بود. در این محوطه، بقایای چند فرد در محدوده‌ای نزدیک به یک ستون سنگی پیدا شده‌اند. نزدیکی این بقایا، توجه پژوهشگران را به احتمال وجود الگوهایی در نحوه قرار گرفتن اجساد جلب کرده است؛ هرچند تفسیر دقیق رفتارهای تدفینی در این محوطه همچنان موضوع پژوهش است. نئاندرتال‌ها شکارچیانی ماهر بودند و برای زنده ماندن در محیط‌های دشوار به همکاری گروهی نیاز داشتند. آن‌ها ابزار می‌ساختند، از منابع طبیعی استفاده می‌کردند و در طول هزاران سال در گستره وسیعی از اوراسیا زندگی کردند. پژوهش‌های ژنتیکی نیز نشان داده‌اند که نئاندرتال‌ها با انسان‌های امروزی آمیزش داشته‌اند و بخشی از میراث ژنتیکی آن‌ها در انسان‌های امروز باقی مانده است.
آینه‌ای از گذشته انسان
اهمیت کشف شانیدار اِی فقط در تعیین علت مرگ یک فرد باستانی نیست. این بقایا فرصتی فراهم می‌کنند تا دانشمندان درباره رفتار اجتماعی، درگیری و حمایت متقابل در جوامع اولیه انسان‌تباران پرسش‌های دقیق‌تری مطرح کنند.
در یک سوی داستان، زخمی قرار دارد که احتمالاً به مرگ انجامیده است؛ در سوی دیگر، نشانه‌های آسیب قدیمی‌ای دیده می‌شود که فرد از آن جان به در برده بود. این دو واقعیت در کنار هم تصویری ساده از نئاندرتال‌ها را به چالش می‌کشند.
شاید مهم‌ترین پیام این کشف آن باشد که گذشته انسان فقط تاریخ ابزارها و شکارها نیست؛ تاریخ رابطه میان اعضای یک گروه نیز هست. همان‌طور که خشونت می‌توانست زندگی را پایان دهد، همکاری و مراقبت نیز احتمالاً به برخی افراد فرصت ادامه زندگی می‌داد.