بحران اعتماد
جامعه ایران امروز با «بحران اعتماد» مواجه است و هیچ نهاد یا گروه مرجعی نتوانسته اعتمادبخش بزرگی از جامعه را به خود جلب کند. خانواده همچنان مهمترین نهاد مورد اعتماد است و در پیمایشها حدود ۵۸ تا ۶۰ درصد مردم به خانواده و والدین خود اعتماد دارند؛ هرچند این رقم در شهرهای بزرگ به ۲۵ تا ۳۰ درصد میرسد. میزان اعتماد اجتماعی به علما و روحانیون حدود ۱۵ درصد، استادان دانشگاه ۱۱ درصد و معلمان ۴ تا ۵ درصد است. اعتماد به مسئولان سیاسی ۷ تا ۸ درصد است.
اعتماد به نهادهای نظامی بیشتر از نهادهای سیاسی
در پیمایش پیش از جنگ، اعتماد به ارتش حدود ۵۳ درصد، سپاه ۴۶ درصد و نیروی انتظامی نیز حدود ۴۶ درصد بوده است. در مقابل، اعتماد به قوای سهگانه حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد است.
اعتماد به رسانه
حداکثر اعتماد به صداوسیما حدود ۲۵ درصد بوده است. اعتماد به رسانههای ماهوارهای نیز ۱۴ درصد است. البته ضریب نفوذ ماهواره در ایران حدود ۷۸ درصد است. ضریب نفوذ در اینجا به معنی مقدار استفاده یا تعداد مخاطبین این رسانههاست. یعنی رسانههای رقیب خارجی نیز نتوانستهاند اعتماد عمومی کسب کنند.
همگرایی شکننده
حاجیانی معتقد است پیش از جنگ، بخشی از جامعه که راه اصلاح در داخل را بسته میدید، به عامل خارجی برای ایجاد گشایش امید بسته بود. او مشارکت حدود ۴۰ تا ۴۵ درصدی انتخابات ۱۴۰۲ را نیز مؤید همین موضوع دانست یعنی گروهی که از صندوق رای و اصلاحات ساختاری در داخل کشور ناامید شدهاند. جنگ این نگاه را تغییر داد و همزمان باعث شد بخشی از جامعه به ظرفیتهای داخلی و توانایی نیروهای مسلح اعتماد بیشتری پیدا کند. البته همگرایی ایجادشده شکننده و موقتی است. جنگ و حوادث دلخراش دیماه باعث شده جامعه به این نتیجه برسد که حرکات تند جواب نمیدهد. نتایج چنین پژوهشهایی نباید صرفاً به دلیل ملاحظات امنیتی از دسترس عمومی خارج شوند.
برخورد قضایی
این جامعهشناس به یکی از نظرسنجیهایی که در طول زمان فعالیتش در ایسپا با برخورد قضایی همراه شد نیز گفت. در سالهای ۸۲ یا ۸۳، سه مؤسسه با یک پرسشنامه درباره نگرش مردم به رابطه با آمریکا نظرسنجی میکنند و نتایج هر سه تقریباً یکسان میشود. پس از انتشار نتایج، مراجع قضایی با برخی مسئولان این مراکز نظرسنجی برخورد کردند.
اکثریت خواهان تغییر
پیمایشی در سال ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳، حدود ۸ درصد پاسخدهندگان خواهان تغییرات بنیادی بودند؛ این رقم اکنون به حدود ۶۷ درصد رسیده است. او این تغییر را حاصل یکروند بلندمدت میداند که در پیمایشهای مختلف قابلمشاهده بوده است.
محبوبیت روحانی در دوران برجام
یکی از قیاسهای پرتکراری که احتمالاً در رسانههای منتقد روحانی دیدهاید این است که محبوبیت احمدینژاد ۲۶ درصد بوده و محبوبیت روحانی ۷ درصد! حاجیانی دربارهی این ادعا میگوید که این رقم را بعید میداند. او معتقد است پایگاه اجتماعی روحانی در دوره برجام به بالای ۵۰ درصد و شاید ۶۰ تا ۷۰ درصد رسیده بود. این محبوبیت بعد از بحرانهای ۹۶، ۹۸، کرونا و خروج آمریکا از برجام کاهشیافته اما بعید است به ۷ درصد رسیده باشد.
تغییر در آینده
حاجیانی در پیشبینی روندهای اجتماعی دهه آینده، «سبک زندگی» را مهمترین پیشران میداند و معتقد است جامعه ایران به سمت سبک زندگی مدرنتر، جهانیتر و مصرفگراتر حرکت خواهد کرد.
به گفته او، مهمترین تغییرات در نهاد خانواده رخ خواهد داد: کاهش ازدواج، افزایش طلاق، کاهش بعد خانوار و گسترش خانوادههای تکنفره و تکوالدی. او رقم تجرد قطعی فعلی را حدود ۷ تا ۹ میلیون نفر عنوان میکند.
۱۴۰۱ نقطه عطف اجتماعی
از نگاه حاجیانی، سال ۱۴۰۱ یک نقطه عطف اجتماعی است که جامعه ایران را در حوزههایی مانند پوشش، خانواده، نگرش به دین و جایگاه زنان به «قبل و بعد» از خود تقسیم کرده است. او معتقد است این تغییرات صرفاً در نمودهای ظاهری خلاصه نمیشود و نگرشهای سیاسی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
حاجیانی در پایان میگوید تغییرات اجتماعی را نمیتوان باسیاستهای یکطرفه و از بالا به پایین مدیریت کرد. راه آن گفتوگو و مشارکت نوجوانان، جوانان، زنان و مردان در سیاستگذاری است.