رابطه هنر و هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله تازهای شده است. از نمایشگاههای بزرگ و موزههای اختصاصی گرفته تا آثاری که در لحظه و با مشارکت مخاطب تولید میشوند، مرز میان هنرمند، ماشین و تماشاگر هر روز باریکتر میشود. در عین حال، مسئله مالکیت آثار، استفاده از دادههای هنرمندان و حفظ نقش خلاقیت انسانی همچنان از مهمترین چالشهای این حوزه است.
موزهها به استقبال ماشین رفتهاند
بر اساس تازهترین نظرسنجی یونسکو و شورای بینالمللی موزهها، از میان بیش از ۴۰۰ موزه در ۹۰ کشور، ۵۷ درصد اعلام کردهاند که از هوش مصنوعی استفاده میکنند. با این حال، ۵۵ درصد از موزههای بررسیشده هنوز سیاست یا دستورالعمل مشخصی برای استفاده از این فناوری ندارند. دقت اطلاعات، حق مؤلف و حفاظت از دادهها نیز از مهمترین نگرانیهای موزهها عنوان شده است.این آمار نشان میدهد که موزهها پیش از آنکه قواعد استفاده از هوش مصنوعی را به طور کامل تدوین کنند، وارد مرحله تجربه و آزمون شدهاند. فناوری برای آنها تنها ابزاری جهت تولید تصویر نیست و در بخشهایی مانند طراحی نمایشگاه، ارتباط با مخاطب و ایجاد تجربههای تعاملی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
اثر هنری که هر لحظه تغییر میکند
در آمریکا، نمایشگاه «کنترل پراکنده» از هنرمند دیجیتال بیپل در موزه هنر معاصر مدیسون نمونهای از همین تغییر است. این اثر که از ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶ به نمایش درآمده، به کمک هوش مصنوعی و مشارکت مخاطبان به طور مداوم تغییر میکند. تصاویر موجود در مجموعه دائمی موزه وارد فرایند تولید میشوند و در نهایت اثری شکل میگیرد که ثابت نمیماند و با حضور بازدیدکنندگان تغییر میکند. در اینجا دیگر تماشاگر تنها مقابل اثر نمیایستد. حضور او بخشی از فرایند شکلگیری اثر است و هوش مصنوعی نیز نقش واسطهای را بر عهده دارد که نتیجه نهایی را دائماً دگرگون میکند.
هنر میان انسان و الگوریتم
در اروپا نیز این بحث به نمایشگاههای مهم راه پیدا کرده است. نمایشگاه «جهان از طریق هوش مصنوعی» در موزه هنری شرن فرانکفورت که تا ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶ ادامه داشت، حدود ۴۰ اثر از نزدیک به ۳۰ هنرمند بینالمللی را گرد هم آورد. این آثار ابعاد شناختی، سیاسی و زیستمحیطی هوش مصنوعی را بررسی میکردند و نشان میدادند که هنرمندان معاصر بیشتر از آنکه صرفاً به تولید تصاویر زیبا با ماشین علاقه داشته باشند، در حال پرسش درباره پیامدهای اجتماعی این فناوری هستند. نمایشگاههای امسال همچنین نشان میدهند که هوش مصنوعی میتواند خود موضوع اثر هنری باشد. در جشنواره آرس الکترونیکا ۲۰۲۶ نیز شماری از آثار بر معنای انسان بودن در دورهای تمرکز داشتند که فناوریهای خودکار و هوش مصنوعی بیش از گذشته در زندگی روزمره حضور پیدا کردهاند.
مرز تازه خلاقیت
در کنار این تجربهها، نگرانیهای حقوقی همچنان ادامه دارد. پژوهشهای تازه درباره هنر مولد نشان میدهد که شباهت میان خروجیهای هوش مصنوعی و آثار موجود، پرسشهای پیچیدهای درباره اقتباس، مالکیت و حق مؤلف ایجاد کرده است. شاید مهمترین تغییر این باشد که هنر دیگر صرفاً به معنای تولید یک شیء یا تصویر نخواهد بود. در بسیاری از آثار جدید، الگوریتم، داده، مخاطب و هنرمند همزمان در فرایند خلق حضور دارند. با این حال، پرسش اساسی همچنان انسانی است: چه کسی ایده را شکل میدهد و چرا یک اثر باید ساخته شود؟