محسن آزموده: مظفرالدین شاه (۱۲۶۹-۱۳۲۴ ق.) پنجمین پادشاه سلسله قاجار، ده سال و نه ماه حکومت کرد. دوران سلطنت او حلقه واسط عصر ناصری با نهضت مشروطه بود. فرمان مشروطه را او امضا کرد، اما چندان زنده نماند تا پیامدهایش را ببیند و در ۵۳ سالگی درگذشت. درباره او و دوران نسبتاً کوتاه اما مهم حکومتش پژوهشهای تاریخی اندکی منتشر شده است. به تازگی کتاب «نگاهی نو بر زندگی مظفرالدین شاه قاجار» نوشته شیدا یوسفزاده به همت انتشارات سماع قلم منتشر شده است. نویسنده این کتاب کوشیده بر اساس اسناد نویافته، به تحلیل روانشناختی شخصیت مظفرالدین شاه بپردازد و تاثیر ویژگیهای شخصیتی او بر سیاست و اجتماع آن زمان را واکاوی کند.
به نظر میرسد کار تحقیقاتی و پژوهشی درباره مظفرالدین شاه بسیار اندک است. آیا واقعاً چنین است و اگر این طور است، علت به نظر شما چیست؟ آیا دوران کوتاه سلطنت او یا قرار گرفتن میان دو دوره مهم یا کمبود منابع و اسناد موجب این موضوع است؟
بله درست است به جز چند مقاله و مطالبی در سفرنامه ها، خاطرات و تصحیح سفرنامههای خود مظفرالدین شاه تحقیق و پژوهشی درباره مظفرالدین شاه صورت نگرفته است. شاید در مقایسه با ناصرالدین شاه دوره پادشاهی کوتاه، بیماریهای روحی و جسمی خود شاه و یا توجه بیشتر به انقلاب مشروطه باعث شده کمتر به دوره سلطنت مظفرالدین شاه توجه شود. اما میتوان گفت منابع و اسناد در مراکز اسنادی به اندازه کافی وجود دارد که پژوهشگران به آن کمترتوجه میکنند.
اهمیت و ضرورت پرداختن به دوره مظفرالدین شاه و شخصیت در چیست؟
با توجه به اینکه مظفرالدین شاه عموماً به عنوان شاهی بیکفایت توصیف شده است و مورخان دوره ده سال و نه ماهه سلطنت او را یکی از بدترین دوره های حکومت دانسته اند اما باید با تأمل و تعمق بیشتری به آن نظر کرد، زیرا با رواج ادبیات انتقادی در دوره مشروطه توسط روشنفکران، موج انتقادها به سوی او روانه شد. گرچه برخی از منابع همچو خاطرات عینالسطنه نیز به ویژگی های مثبت شاه اشاره دارد، اما در تمام صفحات روال یکسان نیست. به هر روی، ناتوانی شاه در اداره کشور انکارناپذیر است که هم میتواند تحت تأثیر اختلالات شخصیتی وی باشد و هم به دلیل بیماریهای متعدد جسمی او. آنچه در این زمینه راهگشاست تحلیل شخصیت و رفتار مظفرالدین شاه است که به آن پرداخته شد.
شما در کتاب روی دو نکته تاکید گذاشتهاید، یکی امراض و بیماریهای روانی و جسمی مظفرالدین شاه و دیگری خوشگذرانیها و تفریحات او. چه رابطهای میان این دو هست؟
مظفرالدین شاه در طول ولیعهدی و سلطنت خود به بیماریهای مختلف از جمله زکام، نقرس، بیماری کلیه، تنگی نفس و بیماری قلبی دچار بود و اغلب اوقات از بیماریهای مختلفش رنج می برد به طوری که در روزنامههای خارجی و گزارش سفارت ها بازتاب یافت در عکس های باقی مانده از مظفرالدین شاه چه در دوره ولیعهدی و چه در دوره سلطنت، سن او بیشتر از سن واقعیاش نشان میدهد و آثار بیماری از چهره او در عکسها مشخص است. بیماریهای گوناگون شاه دلیلی بر آن شد تا برای کاهش درد و فرار از شرایط وخیم جسمی و روانی خود به لذت جویی افراطی روی آورد و برای مداوای خود به سفرهای مختلف خارجی برود که بر عملکرد او در حکومتداری و حتی امضای فرمان مشروطیت بیتاثیر نبود.
بسیاری معتقدند که اگر شاه قاجار در دوران بعد از ناصرالدین شاه، شخصیتی بیمار و ضعیف مثل مظفرالدین شاه نبود، فرمان مشروطه به این راحتی امضا نمیشد. آیا با این ادعا موافق هستید؟ به عبارت دقیقتر و کلیتر چقدر نقش شخصیت و ویژگیهای شخصیتی را در تحولات سیاسی، به ویژه در نظامهای سلطنتی موثر میدانید؟
بله میتوان گفت شخص مظفرالدین شاه در به ثمر رسیدن جنبش مشروطه نقش یک محرک را ایفا کرد. ویژگیهای شخصیت امضاء کننده فرمان مشروطه گرایش زیاد او به تفریح بود. از عوامل تاثیرگذار در شکلگیری شخصیت او، تربیت و شرایط دوره طولانی مدت ولیعهدی که نه تنها کشورداری را به وی نیاموخت، بلکه باعث دور شدن وی از امور حکومتی شد. عامل مهم دیگری که شاه را بیشتر به سمت تفریح میکشاند و موجب دور شدن او از اداره کشور شد بیماریهای روانی و جسمی وی بود. درحقیقت، بدون در نظر داشتن بیماریهای گوناگون مظفرالدین شاه نباید در مورد وی قضاوت کرد.