گروه فرهنگ و هنر: کاهش سفارش‌های نشر، گسترش کتاب‌های ترجمه و ظهور هوش مصنوعی، تصویرگری کتاب کودک در ایران را با چالش‌هایی تازه روبه‌رو کرده است. هدی حدادی، تصویرگر کتاب کودک و نوجوان، معتقد است برای شناخت این وضعیت باید علاوه بر مشکلات اقتصادی، سلیقه مخاطبان و دلایل استقبال از آثار خارجی را نیز بررسی کرد.
کاهش سفارش‌ها و دشواری معیشت
هدی حدادی در گفت‌وگو با ایسنا، مشکلات اقتصادی و تأثیر آن بر صنعت نشر را مهم‌ترین چالش تصویرگران دانست. به گفته او، کاهش سفارش‌های تصویرگری و دشواری انتشار کتاب‌های تازه، بسیاری از فعالان این حوزه را به سمت مشاغل دیگری مانند تدریس، نقاشی و طراحی گرافیک سوق داده است. این وضعیت تنها به تصویرگران جوان محدود نیست و هنرمندان باتجربه را نیز درگیر کرده است.
حدادی توضیح داد که افزایش قیمت کاغذ و هزینه‌های تولید، توان ناشران برای انتشار آثار جدید را کاهش داده است. از سوی دیگر، سهم قابل‌توجه کتاب‌های ترجمه در بازار نشر، فرصت تولید آثار تألیفی را محدودتر می‌کند. او یادآور شد که تصویرگری برای بسیاری از هنرمندان حتی در گذشته نیز شغل اصلی نبوده و تدریس معمولاً راهی برای تأمین درآمد در کنار فعالیت هنری به شمار می‌رفته است. با این حال، شرایط کنونی فشار بیشتری بر معیشت فعالان این حرفه وارد کرده است.
فناوری در برابر خلاقیت
حدادی درباره گسترش ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی معتقد است هنوز برای قضاوت قطعی درباره آینده این فناوری‌ها زود است. به باور او، ظهور ابزارهای جدید الزاماً به معنای نابودی شیوه‌های سنتی نیست و تجربه تاریخی نیز نشان می‌دهد روش‌های دستی در کنار تولیدات صنعتی به حیات خود ادامه می‌دهند. او برای توضیح این موضوع به تداوم استفاده از فرش دست‌باف در کنار کف‌پوش‌های صنعتی اشاره کرد. از نگاه این تصویرگر، آنچه به اثر هنری ارزش می‌دهد، بیش از ابزار تولید، ایده و تفکری است که پشت آن قرار دارد. هنرمندان می‌توانند از فناوری‌های تازه استفاده کنند یا همچنان به شیوه‌های دستی وفادار بمانند و این دو مسیر لزوماً با یکدیگر تعارض ندارند. حدادی همچنین بر نقش تفکر خلاق انسانی تأکید کرد و گفت هوش مصنوعی برای تولید آثار به داده‌هایی متکی است که بخش عمده آن‌ها حاصل دانش و تجربه انسان‌هاست. او معتقد است نمی‌توان درباره همه مسیرهای آینده فناوری با قطعیت سخن گفت، اما هنر انسانی همچنان جایگاه خود را حفظ خواهد کرد.
حقوق مؤلف و کتاب‌های خارجی
بخش دیگری از سخنان حدادی به انتشار کتاب‌های خارجی با تصاویر اصلی اختصاص داشت. او تأکید کرد که تغییر تصاویر یک کتاب بدون اجازه صاحبان حقوق اثر درست نیست و رعایت نکردن حقوق مالکیت فکری، پرسش‌هایی جدی درباره مسئولیت حرفه‌ای ناشران ایجاد می‌کند.
به گفته او، برخی ناشران ایرانی به دلیل وضعیت حقوقی کپی‌رایت و نبود الزام عملی فراگیر، کتاب‌های خارجی را با اسکن تصاویر و بدون پرداخت حق امتیاز منتشر می‌کنند. چنین روشی هزینه تولید را کاهش می‌دهد، اما حقوق نویسندگان و تصویرگران اصلی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مقابل، بعضی ناشران در سال‌های اخیر کوشیده‌اند با صاحبان آثار خارجی مذاکره کنند و مجوز انتشار بگیرند؛ اقدامی که از نظر حدادی ارزشمند است، هرچند هنوز فراگیر نشده است.
چرا کودکان کتاب خارجی را ترجیح می‌دهند؟
حدادی در پایان تأکید کرد که مسئله تصویرگری را نباید تنها به عملکرد ناشران یا شرایط اقتصادی محدود کرد. پرسش مهم این است که چرا بخشی از کودکان ایرانی به کتاب‌های ترجمه‌شده علاقه بیشتری نشان می‌دهند و چه ویژگی‌هایی در مضمون، مفهوم و تصویر این آثار برایشان جذاب است.
به اعتقاد او، شناخت سلیقه مخاطب می‌تواند به روشن شدن نقاط قوت و ضعف کتاب‌های تألیفی کمک کند. بررسی تفاوت‌های آثار داخلی و خارجی، به‌ویژه در شیوه روایت و تصویرپردازی، فرصتی برای بازنگری در تولید کتاب کودک فراهم می‌آورد. از این منظر، آینده تصویرگری ایران فقط به حمایت مالی از هنرمندان وابسته نیست، بلکه به شناخت دقیق مخاطبان، رعایت حقوق پدیدآورندگان و ایجاد فرصت برای خلق آثار تازه نیز نیاز دارد.