گروه بین الملل: امضای پیمان دفاعی سهجانبه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در مکه را نمیتوان صرفاً یک توافق نظامی میان سه کشور دانست. این پیمان در شرایطی شکل گرفته که اعتماد کشورهای منطقه به توانایی آمریکا برای تأمین امنیت متحدانش زیر سوال رفته است. از سوی دیگر، جنگهای اخیر در غرب آسیا، آسیبپذیری زیرساختهای انرژی و تداوم تهدیدهای موشکی، کشورهای منطقه را به سمت ایجاد سازوکارهای امنیتی مستقلتر سوق داده است. در این میان، واکنش ایران نیز قابل توجه است؛ تهران در سطح رسمی این توافق را اقدامی تهاجمی علیه خود نمیداند، اما برخی محافل نزدیک به سپاه نسبت به آثار بلندمدت آن محتاط هستند.
پیمان مکه؛ فراتر از یک توافق دفاعی
توافق دفاعی سهجانبه عربستان، ترکیه و پاکستان در هفتم اوت در کاخ صفا در مکه امضا شد؛ انتخاب مکان و زمان امضای آن نیز بار نمادین قابل توجهی داشت. کشورهای امضاکننده تأکید کردهاند که پیمان علیه کشور ثالثی طراحی نشده و هدف اصلی آن تقویت بازدارندگی جمعی، همکاری دفاعی و انتقال فناوری است.
با این حال، جزئیات مربوط به شرایطی که میتواند این سازوکار را فعال کند، همچنان مبهم است. همین ابهام به کشورهای عضو اجازه میدهد بدون ورود به تعهدات سخت و زودهنگام، چارچوب همکاری امنیتی خود را توسعه دهند.
تلاش برای ساخت امنیت منطقهای
از نگاه تحلیلگران، یکی از مهمترین پیامهای پیمان مکه تلاش برای کاهش وابستگی امنیتی کشورهای منطقه به آمریکا است. کشورهای عربی خلیج فارس طی دهههای گذشته میلیاردها دلار تجهیزات نظامی از آمریکا خریداری کرده و در مقابل، از واشنگتن انتظار تضمین امنیتی داشتهاند.
اما در درگیریهای اخیر، حملات موشکی و پهپادی به تأسیسات انرژی و پایگاههای آمریکایی نشان داد که حضور نیروهای خارجی الزاماً به معنای مصونیت کامل کشورهای میزبان نیست. همین مسئله باعث شده ایده ایجاد یک ساختار امنیتی بومی، بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
وزیر خارجه ترکیه نیز تأکید کرده است که مسائل امنیتی منطقه باید تا حد امکان توسط خود کشورهای منطقه مدیریت شود؛ زیرا ورود قدرتهای خارجی در بسیاری از موارد به جای حل بحران، به تشدید آن منجر شده است.
پاکستان؛ بازیگر میانجی
و عضو نظامی پیمان
برای پاکستان، این توافق علاوه بر جنبه امنیتی، اهمیت اقتصادی و دیپلماتیک دارد. وابستگی این کشور به انرژی خلیج فارس و حضور گسترده نیروی کار پاکستانی در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، باعث شده اسلامآباد نسبت به تحولات غرب آسیا حساس باشد. تشدید تنش میان ایران و آمریکا نیز مستقیماً اقتصاد پاکستان را تحت تأثیر قرار داده و افزایش قیمت سوخت و فشار تورمی را به همراه داشته است. بنابراین اسلامآباد همزمان که در پیمان مکه حضور دارد، تلاش میکند نقش میانجی خود میان ایران و کشورهای منطقه را حفظ کند. پاکستان همچنین میتواند ظرفیتهای نظامی قابل توجهی به این چارچوب اضافه کند؛ از نیروی هوایی و تجربه جنگ نامتقارن گرفته تا صنایع دفاعی و توانمندیهای تولید تجهیزات نظامی.
تهران؛ استقبال رسمی و احتیاط در سپاه
واکنش ایران به پیمان مکه تاکنون محتاطانه بوده است. مقامهای ایرانی این توافق را اقدامی مستقیم علیه تهران ارزیابی نکردهاند و حتی آن را تا حدی واکنشی به رفتار اسرائیل و کاهش اعتماد کشورهای منطقه به تضمینهای امنیتی آمریکا دانستهاند. با این حال، برخی جریانهای نزدیک به سپاه نگاه متفاوتی دارند. از این منظر، ترکیب منابع مالی عربستان، ظرفیت صنعتی و دفاعی ترکیه و توان نظامی پاکستان میتواند در صورت توسعه یافتن، به شکلگیری یک بلوک قدرتمند منطقهای منجر شود و در بلندمدت فضای مانور ایران را کاهش دهد. این نگرانی بهویژه درباره نقش پاکستان اهمیت دارد؛ کشوری که هم مرز طولانی با ایران دارد و هم سابقه میانجیگری میان تهران و بازیگران منطقهای را در کارنامه خود ثبت کرده است.
آینده پیمان به هرمز گره خورده است
پیمان مکه هنوز در مرحله شکلگیری است و مشخص نیست در آینده به یک اتحاد نظامی منسجم تبدیل خواهد شد یا صرفاً چارچوبی برای همکاریهای دفاعی باقی میماند. با این حال، اهمیت آن در این است که سه قدرت منطقهای تلاش میکنند بخشی از مسئولیت امنیت غرب آسیا را خود بر عهده بگیرند.
آینده این ابتکار تا حد زیادی به تحولات روابط ایران و آمریکا، وضعیت تنگه هرمز و میزان کاهش یا افزایش حضور امنیتی واشنگتن در منطقه وابسته خواهد بود. در چنین شرایطی، استقبال رسمی تهران در کنار احتیاط برخی جریانهای نزدیک به سپاه نشان میدهد که ایران نیز در حال ارزیابی دقیق پیامدهای این آرایش جدید قدرت است.
برگرفته از: تابناک، به نقل از مرکز مطالعات
استراتژیک خاورمیانه ترکیه