تغییرات اخیر در ساختار سیاسی و امنیتی ایران در شرایطی رخ داده که همزمان فشارهای آمریکا ادامه دارد و تلاشهایی برای احیای مذاکرات و بازگرداندن دو طرف به مسیر گفتوگو در جریان است. از این رو، انتصابهای جدید را نمیتوان صرفاً جابهجایی چند مقام دانست. این تغییرات میتواند نشانهای از نحوه تنظیم موازنه قدرت در دوره جدید و رویکرد تهران در برابر آمریکا باشد.
تغییر در شورای عالی امنیت ملی
مهمترین تحول، انتصاب محسن رضایی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی است. رضایی که پیشتر ۱۶ سال فرمانده کل سپاه پاسداران بود، از چهرههای شناختهشده نظامی و امنیتی کشور محسوب میشود. این تغییر پس از دوره کوتاه چهارماهه محمدباقر ذوالقدر در این جایگاه صورت گرفت. با این حال، کنار رفتن ذوالقدر از دبیری شورا به معنای حذف او از ساختار تصمیمگیری نیست. او همچنان به عنوان مشاور سیاسی رهبر باقی مانده است. بنابراین میتوان این تغییر را بیشتر نوعی بازتنظیم نفوذ و موازنه میان جریانهای مختلف در ساختار امنیتی کشور دانست. شورای عالی امنیت ملی در موضوعاتی مانند سیاست خارجی، امنیت ملی و نحوه مواجهه با تهدیدهای خارجی نقش تعیینکننده دارد. به همین دلیل، تغییر دبیر شورا در میانه جنگ و مذاکرات ایران و آمریکا، فراتر از یک جابهجایی معمول اداری است.
پیام دوگانه انتصابهای جدید
انتصاب رضایی در شرایطی انجام شده که او مواضع سختی درباره آمریکا و تنگه هرمز داشته است. او پیشتر با تفاهم ایران و آمریکا مخالفت کرده و تأکید کرده بود تهران اجازه ایجاد کریدور دوم در تنگه هرمز را نخواهد داد.
از سوی دیگر، سعید جلیلی نیز به عنوان یکی از نمایندگان رهبر در شورای عالی امنیت ملی حضور دارد. جلیلی از چهرههای شناختهشده جریان مخالف امتیازدهی به غرب است. حضور همزمان این چهرهها نشان میدهد دیدگاههای سختگیرانه نسبت به آمریکا همچنان در ساختار تصمیمگیری وزن قابل توجهی دارد. با این حال، چنین ترکیبی الزاماً به معنای انتخاب مسیر جنگ نیست. میتوان احتمال داد که تهران با تقویت نیروهای امنیتی و نظامی، قصد دارد موقعیت خود را برای مذاکرات احتمالی آینده نیز تقویت کند.
رضایی و آزمون سیاست خارجی
محسن رضایی علاوه بر سابقه طولانی نظامی، تجربه حضور در عرصه سیاسی و اجرایی را نیز دارد و چند دوره در انتخابات ریاستجمهوری شرکت کرده است. همین سابقه باعث میشود نتوان او را صرفاً یک چهره نظامی تلقی کرد. حضور او در رأس شورای عالی امنیت ملی میتواند امکان نزدیکتر شدن نگاههای امنیتی، سیاسی و اقتصادی را فراهم کند. اگر تهران به این نتیجه برسد که ادامه جنگ هزینههای سنگینی ایجاد میکند، چنین ترکیبی میتواند برای مدیریت یک مذاکره دشوار مورد استفاده قرار گیرد. در مقابل، اگر شرایط به سمت درگیری تازه حرکت کند، سابقه نظامی رضایی میتواند در طراحی راهبرد مقابله اهمیت پیدا کند.
هنوز انتخاب نهایی مشخص نیست
در نهایت، انتصابهای اخیر به تنهایی نمیتواند ثابت کند که ایران به سمت جنگ تازه حرکت کرده یا تصمیم قطعی برای توافق با آمریکا گرفته است. شواهد موجود همچنان هر دو مسیر را باز نگه داشتهاند. تقویت چهرههای نظامی و امنیتی پیام آمادگی برای مقابله میدهد، اما ادامه تأکید مقامهای سیاسی بر مذاکره نشان میدهد دیپلماسی کنار گذاشته نشده است. بنابراین تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی را میتوان بخشی از تلاش تهران برای تقویت موقعیت خود پیش از تصمیمگیری نهایی دانست. مسئله اصلی این است که آیا این بازآرایی قدرت در نهایت به تشدید تقابل با واشنگتن منجر خواهد شد یا به مذاکراتی سخت و مرحلهای. پاسخ این پرسش بیش از هر چیز به وضعیت میدان، فشارهای اقتصادی و میزان انعطاف دو طرف در مذاکرات آینده بستگی دارد.
برگرفته از: تابناک