رشد منفی اقتصاد
شاخصهای رشد اقتصادی نشان میدهد اقتصاد از زمستان ۱۴۰۴ وارد محدوده رشد منفی شده و با توجه به آثار جنگ و تشدید تحریمها، انتظار میرود این روند در بهار ۱۴۰۵ نیز ادامه پیدا کند. هرچند بخشهای نفت و خدمات در مقاطع گذشته رشد مثبتی را تجربه کرده بودند، اما تشدید فشارهای خارجی و اجرای مکانیزم ماشه، روند فعالیتهای اقتصادی را با افت محسوس روبهرو کرده است.
رشد مثبت هزینه ها
هزینههای دولت با رشد مثبت ۱.۴ درصدی همراه بوده، اما مصرف بخش خصوصی کاهش یافته و سرمایهگذاری طی چند فصل متوالی رشد منفی داشته است. طی دو سال اخیر دولت عملاً جایگزین بخش خصوصی در حوزه مصرف و سرمایهگذاری شده و اکنون تنها موتور فعال تقاضا در اقتصاد، بخش دولتی است.
کاهش تولید
مقایسه اسفندماه ۱۴۰۴ با مدت مشابه سال قبل نشان میدهد که صنایع با کاهش تولید روبهرو شدهاند؛ بهگونهای که تولید فلزات اساسی ۱۲ درصد، صنایع شیمیایی ۲۰ درصد، صنایع غذایی ۱۸ درصد، صنعت خودرو ۳۲ درصد، تجهیزات برقی ۲۱ درصد و حتی صنعت داروسازی نیز کاهش تولید را تجربه کرده است. خسارتهای ناشی از جنگ به زیرساختهای فولاد، پتروشیمی و پارس جنوبی نیز آثار منفی بیشتری بر تولید خواهد گذاشت که با انتشار آمارهای جدید، ابعاد آن روشنتر خواهد شد.
تورم
از اواخر سال ۱۴۰۴ روند صعودی قیمتها آغاز شد و اصلاح نرخ ارز در زمستان و سپس جنگ، این روند را تشدید کرد؛ بهگونهای که تورم نقطهبهنقطه در خرداد ۱۴۰۵ به ۸۸ درصد و تورم سالانه به ۶۲ درصد رسید. همچنین تورم ماهانه طی ماههای اخیر همواره بالای پنج درصد بوده و در برخی ماهها به حدود هفت درصد رسیده است.
وضع وخیم
اگرچه تورم شاخص کل ۸۸ درصد است، اما در برخی گروههای کالایی شرایط وخیمتر است؛ بهطوری که تورم خوراکیها ۱۲۴ درصد، لوازم خانگی و سوخت حدود ۱۱۰ درصد و حملونقل بیش از ۱۰۳ درصد بوده است. تنها عامل کاهش میانگین تورم، رشد پایینتر قیمت مسکن است؛ زیرا سهم بالای مسکن در سبد هزینه خانوار مانع از افزایش بیشتر نرخ تورم کل شده است.
تاثیر تحریم
این عوامل به تحریم، جنگ و محاصره اقتصادی بازمیگردند. کاهش صادرات نفت، افت درآمدهای ارزی، محدودیت واردات و افزایش کسری بودجه، از مسیر رشد نقدینگی و نرخ ارز، فشار تورمی را به اقتصاد منتقل کردهاند.
نرخ بیکاری
اگرچه نرخ رسمی بیکاری تصویر نسبتاً باثباتی نشان میدهد، اما این شاخص واقعیت بازار کار را منعکس نمیکند؛ زیرا بسیاری از افراد به دلیل ناامیدی از یافتن شغل، از جمعیت فعال خارج شدهاند. از این رو، برای تحلیل وضعیت اشتغال باید بیش از نرخ بیکاری، به تعداد شاغلان و نرخ مشارکت اقتصادی توجه کرد.
کاهش نرخ زاد و ولد و ازدواج
نرخ رشد جمعیت کشور از حدود ۱.۵ درصد در یک دهه قبل به حدود نیم درصد کاهش یافته و نرخ زاد و ولد نیز طی سالهای اخیر تقریباً نصف شده است. بودجه سال ۱۴۰۵ با کسری حدود یکهزار و ۴۰۰ هزار میلیارد تومان (همت) مواجه است. برای جبران این شکاف، برداشت ۹۷۰ همت از صندوق توسعه ملی، انتشار ۵۸۴ همت اوراق مالی و واگذاری داراییها پیشبینی شده است، اما با توجه به تحولات اخیر، کسری واقعی بودجه احتمالاً بسیار فراتر از این ارقام خواهد بود. کاهش درآمدهای نفتی، افت درآمدهای مالیاتی، افزایش هزینههای جنگ، بازسازی زیرساختها، رشد حقوق کارکنان دولت و افزایش مخارج نظامی، فشار بیسابقهای بر منابع مالی دولت وارد کرده است. بر همین اساس، نسبت کسری بودجه به مخارج دولت نیز روندی افزایشی پیدا کرده و تنها در اردیبهشتماه حدود ۲۷ درصد از هزینههای دولت بدون منابع مالی متناظر باقی مانده است. زمانزاده در ادامه به وضعیت بازارهای مالی اشاره کرد و گفت نرخ سود در بازار بدهی به حدود ۴۰ درصد رسیده و هزینه تأمین مالی را برای تولیدکنندگان به شدت افزایش داده است. همزمان نرخ سود بینبانکی نیز در محدوده ۳۸ تا ۴۰ درصد قرار دارد؛ موضوعی که در کنار محدودیتهای سمت عرضه، فشار مضاعفی بر بخش تولید وارد کرده است. وی همچنین از تشدید فشار بر بازار ارز خبر داد و گفت کاهش صادرات نفت، افت صادرات محصولات پتروشیمی و فولادی و محدود شدن منابع ارزی، همزمان با افزایش تقاضای احتیاطی مردم، نرخ ارز را به حدود ۱۹۰ هزار تومان رسانده است. با این حال، وی عملکرد بانک مرکزی در کاهش فاصله نرخ بازار آزاد و مرکز مبادله را یکی از اقدامات مثبت ماههای اخیر ارزیابی کرد. زمانزاده در پایان با ترسیم سناریوهای پیشروی اقتصاد ایران تأکید کرد آینده اقتصاد بیش از هر عامل دیگری به وضعیت روابط خارجی وابسته است. در صورت تداوم شرایط فعلی و ادامه محاصره اقتصادی، رکود و تورم بالا ادامه خواهد یافت، اما دستیابی به توافق میتواند چشمانداز اقتصاد را به شکل محسوسی بهبود بخشد؛ هرچند سناریوی تشدید جنگ، به دلیل گستردگی و غیرقابل پیشبینی بودن پیامدهای آن، عملاً قابل مدلسازی اقتصادی نیست.
برگرفته از: اکو ایران