تداوم درگیریهای نظامی میان ایران، آمریکا و اسرائیل و افزایش تنش در تنگه هرمز، معادلات انرژی و تجارت جهانی را وارد مرحلهای تازه کرده است. با از بین رفتن چشمانداز بازگشت ثبات، بسیاری از کشورهای منطقه و قدرتهای جهانی به این نتیجه رسیدهاند که دیگر نمیتوان مانند گذشته بر امنیت این آبراه راهبردی تکیه کرد. نتیجه این شرایط، افزایش سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزین زمینی، خطوط لوله و بنادر خارج از هرمز است؛ روندی که میتواند در بلندمدت جایگاه ژئوپلیتیکی این تنگه را کاهش دهد.
کریدورهای جدید در دستور کار
در واکنش به نااطمینانیهای ایجادشده، پروژههای متعددی برای انتقال کالا و انرژی از مسیرهای جایگزین در حال پیگیری است. از جمله، آمریکا با همکاری چند کشور منطقه در حال بررسی طرحهایی است که وابستگی به هرمز را کاهش داده و انتقال انرژی را از طریق کریدورهای زمینی و ریلی تسهیل کند. همچنین توسعه «کریدور میانی» از مسیر ترکیه، آذربایجان و آسیای مرکزی، بهعنوان راهی برای انتقال گاز به اروپا، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
در کنار این طرحها، عربستان با توسعه بندر نئوم و شبکه ریلی خود، امارات و عمان با تکمیل خطوط ریلی مشترک و همچنین احیای پروژه کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC)، به دنبال ایجاد مسیرهایی هستند که بخشی از بار تجاری عبوری از هرمز را به خود جذب کنند.
تنوعبخشی به صادرات نفت
کشورهای صادرکننده نفت نیز برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، برنامههای جدیدی را دنبال میکنند. عراق که بیشترین آسیب را از اختلال در صادرات نفت دیده، در حال بررسی احداث خطوط لوله جدید از بصره به ترکیه و سوریه است تا امکان صادرات از سواحل مدیترانه را فراهم کند. امارات نیز ظرفیت صادرات نفت از بندر فجیره در دریای عمان را افزایش میدهد تا بخشی از صادرات خود را بدون عبور از هرمز انجام دهد. عربستان سعودی هم در حال بررسی توسعه خط لوله شرق به غرب به سمت دریای سرخ است. برآوردها نشان میدهد با تکمیل چند پروژه بزرگ تا سال ۲۰۲۸، ظرفیت انتقال نفت از طریق خطوط لوله منطقه به بیش از ۱۴ میلیون بشکه در روز خواهد رسید؛ رقمی که بخش قابل توجهی از صادرات پیشین کشورهای خلیج فارس را پوشش میدهد.
تغییر در صنعت بنادر
پیامدهای بحران تنها به خطوط لوله محدود نشده و صنعت بنادر نیز در حال تغییر است. امارات برای کاهش وابستگی به بندر جبلعلی، ساخت بندر و ترمینال کانتینری جدیدی در ساحل شرقی و در منطقه فجیره را دنبال میکند. این تصمیم پس از کاهش شدید فعالیتهای بندر جبلعلی در دوره تنشهای هرمز، بهعنوان بخشی از راهبرد جدید امارات برای کاهش ریسکهای ژئوپلیتیکی اتخاذ شده است.
همچنین توسعه بندر خورفکان و سایر بنادر خارج از خلیج فارس نشان میدهد کشورهای منطقه در حال بازتعریف شبکه حملونقل دریایی خود هستند.
آیا هرمز اهمیت خود را از دست میدهد؟
با وجود سرمایهگذاریهای گسترده، بسیاری از کارشناسان معتقدند جایگاه راهبردی تنگه هرمز بهطور کامل از بین نخواهد رفت. هرچند خطوط لوله و مسیرهای زمینی میتوانند بخشی از وابستگی به این آبراه را کاهش دهند، اما خود نیز در برابر حملات به تأسیسات، ایستگاههای پمپاژ و زیرساختهای انتقال انرژی آسیبپذیر هستند. از سوی دیگر، انتقال صادرات به دریای سرخ نیز با تهدیدهای امنیتی تازه، از جمله احتمال اختلال در تنگه بابالمندب، روبهرو است. به همین دلیل کارشناسان تأکید میکنند که امنیت انرژی جهان صرفاً با ایجاد مسیرهای جایگزین تضمین نمیشود و همچنان به ثبات سیاسی و امنیتی خاورمیانه وابسته خواهد بود.
برگرفته از خبرآنلاین