پری ثابت
روزنامه نگار
اپن، با تاریخ غنی و فرهنگی پیچیدهاش، در برابر سختیها و مشکلات همواره راههای خاص خود را برای مقابله با بحرانها داشته است. ژاپنیهای باستان، بهویژه در دورانهای مختلف تاریخ این کشور، در برابر مصائب و چالشها از شیوههای خاص روانشناختی، فلسفی و فرهنگی برای مواجهه و کنار آمدن با سختیها استفاده میکردند. یکی از ویژگیهای برجسته فرهنگ ژاپنی، توانایی منحصر بهفرد این مردم در تحمل غم و درد است که این توانمندی نه تنها ریشه در باورهای فلسفی آنها دارد بلکه در هنر، ادبیات و رفتارهای روزمرهشان نیز منعکس شده است.
1. آیین «زِن» و فلسفه سادگی در مقابله با سختیها
یکی از اصلیترین عواملی که ژاپنیهای باستان را قادر به تحمل سختیها و غمها میکرد، آموزههای فلسفی مکتب «زِن» بود. زِن یک شاخه از بودیسم است که به سادگی، سکوت و تمرکز در لحظه حال تأکید دارد. در فرهنگ زِن، هرگونه احساسات منفی یا درد باید پذیرفته شود و نه تنها سرکوب گردد بلکه باید با آن مواجه شد. ژاپنیها در مواجهه با غمها و رنجها هیچ تلاشی برای فرار از این احساسات نداشتند بلکه به آنها میپرداختند و از طریق مدیتیشن و تمرکز، آنها را درک میکردند و بهنوعی از این طریق به آرامش دست مییافتند. این فلسفه در هنر ژاپنی نیز بهوضوح دیده میشود. هنرمندان ژاپنی در خلق آثارشان، مانند «گاتا» (هنر ساخت ظروف و اشیای دستی)، بر اهمیت زیبایی در سادگی و نقص تأکید داشتند. در این سنتها، کمال نه در اتمام کامل کار بلکه در پذیرش نقص و ناتمامی وجود داشت. از همین رو، در برابر مشکلات زندگی نیز ژاپنیهای باستان به این باور رسیدند که درد و رنج جزئی از زندگیاند و باید آنها را به شکلی زیباییشناختی پذیرفت.
2. هنر و ادبیات در کنار آمدن با سختیها
ژاپنیها در هنر و ادبیات خود راههای منحصر بهفردی برای مقابله با غم و سختیها ایجاد کردند. یکی از این راهها استفاده از زبان نمادین و استعارهای در شعر و داستانهایشان بود. شعرهای ژاپنی، مانند «هایکو»، با زبان ساده و در عین حال عمیق، غالباً به توصیف لحظات گذرا، زیباییهای طبیعت و درک گذرا بودن زندگی پرداختهاند. «هایکو» بهویژه به شدت به این تأکید دارد که هیچ چیز در زندگی پایدار نیست و باید به پذیرش گذرا بودن همهچیز، از جمله سختیها و غمها، رسید. در ادبیات ژاپنی، بهویژه در داستانهای کلاسیک مانند «گنجی مون ogatari»، شخصیتها با رنجها و شکستها روبرو میشوند و در برابر این رنجها اغلب بیآنکه به دنبال انتقام یا رهایی فوری باشند، به پذیرش و درک این احساسات میپردازند. این داستانها بیانگر این ایده هستند که زندگی در نهایت متشکل از لحظات شادی و غم است و نمیتوان از یکی فرار کرد.
3. شیوههای اجتماعی در برابر غم و سختیها
در فرهنگ ژاپنی، در کنار آموزههای فردی، شیوههای اجتماعی خاصی نیز برای برخورد با سختیها وجود داشت. یکی از اصول فرهنگی ژاپن احترام به دیگران و حفظ آرامش در مواجهه با بحرانها بود. در بسیاری از موقعیتهای سخت، ژاپنیها با حفظ ظاهری آرام و مودبانه، سعی در نشان دادن کمترین تأثیرات منفی از مشکلات داشتند. این ویژگی در مراسمهای مختلف اجتماعی و حتی در عرصه سیاست بهشدت مشهود است. مردم ژاپن بهویژه در زمان بحرانهای طبیعی، مانند زمینلرزهها یا جنگها، با همکاری اجتماعی و رعایت نظم و انضباط سعی میکردند تا از طریق همبستگی و تلاش مشترک از مشکلات عبور کنند. این فرهنگ همکاری و وابستگی اجتماعی در کنار حفظ آرامش فردی، باعث میشد که افراد بتوانند در برابر سختیها مقاومتر باشند.
4. طبیعت و آشتی با درد
طبیعت در فرهنگ ژاپنی نقشی اساسی دارد. ژاپنیها همواره بهعنوان مردمی که به طور عمیقی با طبیعت ارتباط دارند، از زیباییهای آن بهویژه در فصول مختلف، برای کنار آمدن با سختیها و غمها استفاده میکردند. در واقع، بسیاری از فلسفههای زندگی ژاپنی به نوعی از درک طبیعت و زیستن در کنار آن الهام گرفته شده است. در این میان، جشنهای فصلی مانند «هانا می» (مراسم تماشای شکوفههای گیلاس) یا «اوتاگاری» (دیدار درختان خزان) به مردم فرصتی میدادند تا با دیدگاه تازهای به زندگی بنگرند. این مناسبتها با تأکید بر موقت بودن زیباییهای طبیعت، به یادآوری این نکته میپرداختند که همه چیز در این دنیا بهطور دائم باقی نمیماند، و از همین رو باید درد و سختیهای زندگی را با این نگاه پذیرفت.