آناهید خزیر:کتاب «مردمشناسی دین؛ مناسک و آیینهای مذهبی در ایران» اثر علی بلوکباشی، از آثار مهم و مرجع در حوزه مردمشناسی دینی است که با نگاهی علمی، تحلیلی و میدانی به بررسی نقش دین، مناسک و سنتهای مذهبی در فرهنگ و تاریخ جامعه ایرانی میپردازد. این کتاب که حاصل سالها پژوهش و تأمل نویسنده است، نشان میدهد چگونه سنتها و آیینهای دینی نقشی نیرومند در استمرار، تداوم و بازتولید فرهنگ ایرانی در طول تاریخ ایفا کردهاند.
این اثر در قالب ۲۳ گفتار و در پنج بخش سامان یافته و پس از یادداشتی کلی و پیشگفتاری درباره دینپژوهی و مردمشناسی دین، وارد بررسی ابعاد گوناگون فرهنگ دینی ایران میشود. بلوکباشی در بخش نخست، به ابعاد تاریخی، اسطورهای و فرهنگی پنج شخصیت محوری در فرهنگ شیعی ایران، یعنی حضرت علی (ع)، امام حسین (ع)، حضرت عباس (ع)، حضرت فاطمه زهرا (س) و فاطمه کلابیه (امالبنین) میپردازد و نشان میدهد که این چهرهها چگونه فراتر از شخصیتهای مذهبی، به نمادهای فرهنگی و هویتی در زندگی روزمره مردم تبدیل شدهاند.
در بخشهای بعدی، موضوعاتی چون مناسک گذار، آیینهای عبادی، نمادها و شعارهای مذهبی، باورها و کنشهای مذهبی ـ جادویی بررسی میشوند. نویسنده با تکیه بر دادههای مردمنگارانه و تجربههای میدانی، آیینهایی چون تعزیه، سوگواریهای عاشورا، زیارتها و مراسم جمعی مذهبی را تحلیل میکند و آنها را نه صرفاً اعمالی دینی، بلکه کنشهایی اجتماعی و فرهنگی میداند که در شکلدهی به هویت جمعی، روابط اجتماعی و نظم فرهنگی جامعه نقش دارند.
یکی از محورهای اساسی کتاب، تأکید بر نقش سنتها در زندگی مردم است. بلوکباشی با بهرهگیری از دیدگاههای نظری مردمشناسان، از جمله دانلد سویرر، نشان میدهد که سنتها همزمان دو کارکرد دارند: از یک سو عالیترین آرمانهای انسانی را بازنمایی میکنند و از سوی دیگر به نیازها و کنشهای روزمره معنا و قداست میبخشند. به باور نویسنده، سنتها در ایران عامل مهم تداوم فرهنگی بودهاند و بهویژه زنان و جوامع روستایی نقشی کلیدی در حفظ و انتقال آنها داشتهاند. برخی سنتها با حفظ شکل ابتدایی خود باقی ماندهاند و برخی دیگر با بازسازی و تطبیق با عقلانیت جمعی، کارکردی تازه و سازنده یافتهاند.
کتاب همچنین به نمادهای طبیعی مقدس، مانند آب و چشمهها، میپردازد و ریشههای تقدس آب را از ایران باستان تا فرهنگ اسلامی دنبال میکند. چشمهها بهعنوان نماد پاکی، زایش و نیروی الهی، جایگاهی مهم در آیینها و باورهای مردم داشتهاند و این تداوم معنایی، پیوند عمیق طبیعت و دین را در فرهنگ ایرانی نشان میدهد. از دیگر بخشهای مهم کتاب، بررسی کنشهای آیینی در شادی و سوگ، نوروز در فرهنگ شیعی، و آیین تابوتگردانی است. بلوکباشی نشان میدهد که چگونه نوروز، بهعنوان جشن ملی، در پیوند با باورهای شیعی و شخصیت حضرت علی (ع) قداست یافته و آیینهای ویژهای پیرامون آن شکل گرفته است. همچنین آیین تابوتگردانی با ریشههای اسطورهای چون سوگ سیاوش، نمونهای روشن از تداوم الگوهای کهن سوگواری در قالبهای مذهبی اسلامی است. در مجموع، «مردمشناسی دین؛ مناسک و آیینهای مذهبی در ایران» اثری تحلیلی و عمیق است که دین را نه پدیدهای جدا از زندگی اجتماعی، بلکه بخشی جداییناپذیر از فرهنگ، تاریخ و هویت ایرانی میداند. این کتاب منبعی ارزشمند برای دانشجویان و پژوهشگران مردمشناسی، جامعهشناسی، دینپژوهی و همه علاقهمندان به شناخت لایههای پنهان فرهنگ دینی ایران بهشمار میآید.
برگرفته از: ایبنا