علی پزشکیاردکانی - دانشآموخته دکتری: «تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران» بهقلم حسین محبوبیاردکانی که بههمت انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده، از جمله آثار مهم و مرجع در شناخت و تبیین تاریخ ورود و گسترش مظاهر تمدن جدید اروپا به ایران از دوره حکومت آققویونلوها به بعد است.
مولف اثر، حسین محبوبیاردکانی (زاده ۱۲۹۴ - درگذشت ۲۳ آبان ۱۳۵۶) از جمله دانشمندان و محققان برجسته تاریخ ایران بود. پدرش آقاشیخ احمد نجل حاج ملاحسین (معروف به حاجیآخوند) فرزند حاج محمدعلی فرزند حاج آقامحمد بود که همگی از علما و بزرگان یزد بودند و در اردکان و یزد مرجعیت و حسنشهرت داشتند. محبوبیاردکانی تحصیلات ابتدایی و مقدماتی عربی را در محضر حاجشیخ محمد مدیر فراگرفت و دوره متوسطه را در یزد و تحصیلات عالیه را در دانشسرای عالی و دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران به پایان رسانید و در سالهای پایانی عمرش به اخذ درجه دکتری تاریخ نائل آمد. مدت پنج سال ریاست دبیرستان ایرانشهر یزد را بر عهده داشت و سالها نیز دبیر آموزش و پرورش شهرستان قم بود. در سال ۱۳۴۳ از وزارت آموزشوپرورش به اداره کل انتشارات و روابط دانشگاهی تهران انتقال یافت و بهسمت معاون آن اداره کل مشغول به کار شد. در طول سالهای خدمت در دانشگاه مدتی نیز در رشته تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی و مؤسسه تحقیقات و مطالعات علوم اجتماعی به تدریس پرداخت.
از حسین محبوبیاردکانی آثار چندی به جای مانده که تنها برخی از آنها منتشر شده است. از جمله آثار انتشار یافته وی میتوان به «الابنیه عن حقایق الادویه» یا «روضهالانس و منفعهالنفس» تألیف موفقالدین ابومنصور علی الهروی بهتصحیح احمد بهمنیار و بهکوشش حسین محبوبیاردکانی، «تاریخ تحول دانشگاه تهران و موسسات آموزش عالی ایران»، جلد سوم «احوال و آثار خوشنویسان»، تصحیح و تحشیه «دیوان حسابی»، نیز «کتابشناسی کتابهای خطی» از مهدی بیانی اشاره کرد.
ایرج افشار پژوهشگر نامآشنای تاریخ و فرهنگ ایران در باب خدمات حسین محبوبیاردکانی در انتشارات دانشگاه تهران چنین نوشته است: «محبوبی در سمت معاون انتشارات دانشگاه، دقیقترین خدمات علمی را انجام داد. آن خدمت خاص، مراقبت در نشر کتاب بود. در این مسئولیت ناگزیر بود که کتابها را بنگرد و متن هر کدام را که از حیث زبان و اسوب انشا سست بود اصلاح کند. ناچار سراسر بسیاری از کتابهای علوم مختلف را میخواند و متن کتاب را بهنحوی که پسندیده بود میآراست».
افشار در خصوص تخصص حسین محبوبیاردکانی نیز چنین میآورد: «بیتردید در زمینه تاریخ قاجار از مطلعان و محققان بود. رجال عصر قاجار را بسیار خوب میشناخت و حضور ذهن عجیب در این مورد داشت. رابطه خاندانهای عصر قاجاری و مناسبات میان آنها را خوب میدانست. آنچه در موضوع تاریخ قاجار بهصورت مقاله در «یغما» و «راهنمای کتاب» منتشر ساخت، گواهی است بر این مدعی. بههمین سبب بود که نگارش مقالات مربوط به رجال عصر قاجاری برای «دانشنامه ایرانواسلام» بر عهده او گذاشته شد».
همچنانکه گذشت، مهمترین اثر محبوبیاردکانی، «تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران» است. درونمایه اصلی کتاب که در سه جلد بهکوشش حسین محبوبیاردکانی تألیف و بههمت انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده، تبیین تاریخ ورود و گسترش مظاهر تمدن جدید اروپا به ایران از دوره حکومت آققویونلوها به بعد است. مولف برای تدوین این سه مجلد، در مدت دهسال، بیش از یکصدوهفتاد و چند منبع، مأخذ و مکتوب را بررسی کرده، که از آن جمله است؛ دورههای مجلات و روزنامههای معتبر کشور از آغاز تا تاریخ نشر این اثر، نشریات خصوصی دانشکدهها و وزارتخانهها و سفرنامههای خارجیان. وسعت اطلاعات مولف و گستره اسناد و مدارک مورد پژوهش، اثر محبوبیاردکانی را به صورت مرجعی کلاسیک و مأخذی معتبر در موضوع تاریخ نفوذ و گسترش تمدن جدید در ایران درآورده است. بهباور برخی پژوهشگران، از جمله داریوش رحمانیان، استاد تاریخ دانشگاه تهران، با وجود اشراف کمنظیر محبوبیاردکانی بر منابع دوره قاجار و اوایل پهلوی، بسیاری از متون و اسناد در آن زمان یا منتشر نشده بودند یا اصلاً شناختهشده نبودند. این محدودیتها، محصول ساختارهای آن دوره بودند. همچنین، کتاب از منظر نظری و مفهومی فاقد رویکردهای مدرن تاریخنگاری است و بیشتر یک تالیف گزارشی به شمار میرود. چاپهایی چند از «تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران» در دسترس است که نسخه مورد استفاده، چاپ دوم اثر بههمت انتشارات دانشگاه تهران بهسال ۱۳۷۶ است.
برگرفته از: ایبنا