در بازار ایران، بهویژه در مراکز اصلی فروش ورق آلومینیوم در تهران، دهها گرید و حالت مختلف با نامهای تجاری متفاوت عرضه میشود و همین تنوع، خریدار را به اشتباه میاندازد. ورقی که برای نمای ساختمان عالی است، ممکن است در بدنه شناور ظرف چند ماه دچار خوردگی شود؛ و ورقی که در هوافضا استاندارد است، هنگام خمکاری ترک برمیدارد.
در این راهنما، از شناخت سریهای آلیاژی و حالتهای تمپر شروع میکنیم، گریدهای پرکاربرد را مقایسه میکنیم و در نهایت برای هر صنعت، گزینه مناسب و نکات فنی خرید را بررسی میکنیم.
سریهای آلیاژی ورق آلومینیوم؛ نقطه شروع انتخاب
آلیاژهای کارپذیر (Wrought) آلومینیوم بر اساس سیستم چهاررقمی انجمن آلومینیوم (AA) دستهبندی میشوند. رقم اول، عنصر آلیاژی اصلی را نشان میدهد و همین عنصر، رفتار ورق در برابر بار، خوردگی و جوش را تعیین میکند.
یک نکته کلیدی پیش از مقایسه: آلیاژها به دو گروه عملیاتحرارتیپذیر (سریهای ۲۰۰۰، ۶۰۰۰ و ۷۰۰۰) و غیرعملیاتحرارتیپذیر (سریهای ۱۰۰۰، ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰) تقسیم میشوند. گروه دوم فقط با کارسختی (نورد سرد) مستحکم میشود و این موضوع مستقیماً در کد تمپر ورق دیده میشود.
مقایسه سریهای مختلف آلیاژ آلومینیوم
| سری |
گرید شاخص |
عنصر آلیاژی اصلی |
استحکام کششی تقریبی (MPa) |
مقاومت به خوردگی |
جوشپذیری |
شکلپذیری |
کاربرد اصلی |
| ۱۰۰۰ |
۱۰۵۰، ۱۱۰۰ |
آلومینیوم خالص (≥۹۹٪) |
۶۵ تا ۱۵۰ |
عالی |
عالی |
عالی |
برق، تابلو، ظروف، انتقال حرارت |
| ۲۰۰۰ |
۲۰۲۴ |
مس |
۴۰۰ تا ۴۷۰ (T3/T4) |
ضعیف |
نامناسب برای جوش ذوبی |
متوسط |
سازه هواپیما، قطعات تحت خستگی |
| ۳۰۰۰ |
۳۰۰۳، ۳۱۰۵ |
منگنز |
۱۳۰ تا ۲۴۰ |
خیلی خوب |
خیلی خوب |
خیلی خوب |
سقف، نما، کانال، ورق رنگی |
| ۵۰۰۰ |
۵۰۵۲، ۵۰۸۳، ۵۷۵۴ |
منیزیم |
۲۱۰ تا ۳۴۰ |
عالی (حتی در آب دریا) |
عالی |
خوب |
شناورسازی، مخازن، بدنه کامیون و تریلر |
| ۶۰۰۰ |
۶۰۶۱، ۶۰۸۲ |
منیزیم و سیلیسیم |
۳۰۰ تا ۳۱۰ (T6) |
خوب |
خوب (افت استحکام در ناحیه جوش) |
متوسط |
سازه، فریم، قالب، قطعات ماشینکاری |
| ۷۰۰۰ |
۷۰۷۵ |
روی |
۵۰۰ تا ۵۷۰ (T6) |
متوسط تا ضعیف |
نامناسب برای جوش ذوبی |
کم |
هوافضا، قالبسازی، قطعات پرتنش |
| ۸۰۰۰ |
۸۰۱۱، ۸۰۷۹ |
آهن، سیلیسیم و… |
متغیر |
خوب |
خوب |
خیلی خوب |
فویل، بستهبندی، درب ظروف |
سری ۴۰۰۰ (پایه سیلیسیم) عمدتاً بهصورت سیم و فیلر جوش و در ورقهای لحیمکاری (Brazing Sheet) استفاده میشود و در بازار ورق عمومی کاربرد محدودی دارد. اعداد استحکام به تمپر و ضخامت وابسته است و برای طراحی باید از برگه مشخصات تولیدکننده استفاده شود.
کد تمپر؛ بخش فراموششده در خرید ورق
دو ورق با گرید یکسان اما تمپر متفاوت، رفتار کاملاً متفاوتی دارند. ورق ۶۰۶۱ در حالت O بهراحتی خم میشود، اما همان آلیاژ در حالت T6 تقریباً سه برابر استحکام تسلیم دارد و در خم با شعاع کم ترک برمیدارد. بنابراین سفارش ورق بدون ذکر تمپر، سفارشی ناقص است.
راهنمای کدهای تمپر آلومینیوم
| کد تمپر |
معنی |
کاربرد در خرید |
| O |
آنیلشده (نرمترین حالت) |
خمکاری شدید، کشش عمیق، اسپینینگ |
| H12 / H14 / H16 / H18 |
کارسختشده؛ عدد بزرگتر یعنی سختتر (بهترتیب ربعسخت تا تمامسخت) |
۱۰۰۰ و ۳۰۰۰؛ H14 رایجترین حالت بازار است |
| H22 / H24 |
کارسختشده و آنیل جزئی؛ شکلپذیری بهتر نسبت به H1x همسختی |
قطعاتی که هم استحکام و هم خم لازم دارند |
| H32 / H34 |
کارسختشده و پایدارسازیشده |
استاندارد رایج سری ۵۰۰۰ |
| H111 / H116 / H321 |
حالتهای ویژه سری ۵۰۰۰ |
H116 و H321 برای کاربرد دریایی و مقاومت به خوردگی لایهای |
| T3 / T4 |
محلولسازی و پیرسازی طبیعی |
۲۰۲۴ در سازههای هوایی |
| T6 / T651 |
محلولسازی و پیرسازی مصنوعی؛ T651 با تنشزدایی کششی |
۶۰۶۱ و ۷۰۷۵؛ T651 برای ماشینکاری دقیق و بدون تاببرداشتن |
استانداردهایی که باید در فاکتور و گواهی دیده شوند
- ASTM B209: استاندارد مرجع ورق و پلیت آلومینیوم (ترکیب شیمیایی، خواص مکانیکی، تلرانسها)
- EN 485 و EN 573: استانداردهای اروپایی خواص مکانیکی، تلرانس ابعادی و ترکیب شیمیایی
- AMS: مشخصات هوافضایی (مانند AMS-QQ-A-250) که برای کاربرد هوایی الزامی است
- گواهی آنالیز کارخانه (Mill Test Certificate - EN 10204 3.1): سندی که شماره ذوب، ترکیب شیمیایی واقعی و نتایج آزمون کشش همان محموله را نشان میدهد

معرفی فنی گریدهای پرکاربرد بازار ایران
ورق آلومینیوم ۱۰۵۰ و ۱۱۰۰
این ورقها با خلوص ۹۹٫۵٪ و ۹۹٪، نرمترین و رساناترین گزینههای بازار هستند. رسانایی الکتریکی ۱۰۵۰ حدود ۶۱٪ IACS است؛ به همین دلیل در شینه، ترانسفورماتور و مبدلهای حرارتی کاربرد دارد. پاسخ بسیار خوب به آنودایز و پولیش، آن را برای تابلوسازی، ظروف و رفلکتورهای نور مناسب کرده است. محدودیت اصلی، استحکام پایین است و برای قطعه باربر توصیه نمیشود.
ورق آلومینیوم ۳۰۰۳ و ۳۱۰۵
افزودن حدود ۱ تا ۱٫۵٪ منگنز، استحکام را نسبت به سری ۱۰۰۰ حدود ۲۰٪ بالا میبرد بدون آنکه شکلپذیری و مقاومت به خوردگی قربانی شود. ۳۱۰۵ پایه اصلی ورقهای رنگی (Pre-painted) و کویلهای پوششدار در سقف، نما، ناودان و کرکره است. ۳۰۰۳ در کانال تهویه، مخازن سبک و تجهیزات آشپزخانه صنعتی رایج است.
ورق آلومینیوم ۵۰۵۲، ۵۷۵۴ و ۵۰۸۳
سری ۵۰۰۰ قویترین گروه غیرعملیاتحرارتیپذیر و بهترین انتخاب برای محیطهای دریایی و مرطوب است. ۵۰۵۲ تعادل عالی بین شکلپذیری و استحکام دارد و در بدنه وسایل نقلیه، باک سوخت و تجهیزات دریایی سبک استفاده میشود. ۵۰۸۳ با حدود ۴٫۵٪ منیزیم، استاندارد بدنه شناورها، مخازن تحت فشار و مخازن کرایوژنیک است و استحکام خود را بعد از جوشکاری بهتر از آلیاژهای ۶۰۰۰ حفظ میکند.
ورق آلومینیوم ۶۰۶۱ و ۶۰۸۲
۶۰۶۱ پرمصرفترین آلیاژ عملیاتحرارتیپذیر است و در حالت T6 ترکیبی متعادل از استحکام، ماشینکاری، جوشپذیری و پاسخ به آنودایز دارد. در قالبسازی سبک، فیکسچر، شاسی ماشینآلات، قطعات خودرو و سازههای فلزی کاربرد دارد. ۶۰۸۲ معادل اروپایی و کمی مستحکمتر آن است. نکته مهم: جوشکاری، استحکام ناحیه متأثر از حرارت (HAZ) را تا حدود ۳۰ تا ۵۰٪ کاهش میدهد و در طراحی سازه جوشی باید لحاظ شود.
ورق آلومینیوم ۲۰۲۴
با حدود ۴٫۴٪ مس، ۲۰۲۴ مقاومت به خستگی بسیار خوبی دارد و به همین دلیل در پوسته بدنه و بال هواپیما استفاده میشود. مقاومت به خوردگی آن پایین است و معمولاً بهصورت Alclad (با لایه نازک آلومینیوم خالص) یا با پوشش محافظ عرضه میشود. برای جوش ذوبی (TIG و MIG) مناسب نیست و اتصال آن با پرچ انجام میشود.
ورق آلومینیوم ۷۰۷۵
۷۰۷۵ در حالت T6 با استحکام کششی بیش از ۵۰۰ مگاپاسکال، از بسیاری فولادهای ساختمانی مستحکمتر است در حالی که وزن آن حدود یکسوم فولاد است. علاوه بر هوافضا، در قالبهای تزریق پلاستیک با تیراژ متوسط، تجهیزات ورزشی و قطعات نظامی کاربرد دارد. حساسیت به ترکخوردگی تنشی (SCC) دارد؛ برای این مشکل حالت T73 توصیه میشود.
انتخاب ورق آلومینیوم بر اساس کاربرد
جدول زیر خلاصه تصمیمگیری است و توضیح هر حوزه در ادامه آمده است.
راهنمای کدهای تمپر آلومینیوم
| کد تمپر |
معنی |
کاربرد در خرید |
| O |
آنیلشده (نرمترین حالت) |
خمکاری شدید، کشش عمیق، اسپینینگ |
| H12 / H14 / H16 / H18 |
کارسختشده؛ عدد بزرگتر یعنی سختتر (بهترتیب ربعسخت تا تمامسخت) |
۱۰۰۰ و ۳۰۰۰؛ H14 رایجترین حالت بازار است |
| H22 / H24 |
کارسختشده و آنیل جزئی؛ شکلپذیری بهتر نسبت به H1x همسختی |
قطعاتی که هم استحکام و هم خم لازم دارند |
| H32 / H34 |
کارسختشده و پایدارسازیشده |
استاندارد رایج سری ۵۰۰۰ |
| H111 / H116 / H321 |
حالتهای ویژه سری ۵۰۰۰ |
H116 و H321 برای کاربرد دریایی و مقاومت به خوردگی لایهای |
| T3 / T4 |
محلولسازی و پیرسازی طبیعی |
۲۰۲۴ در سازههای هوایی |
| T6 / T651 |
محلولسازی و پیرسازی مصنوعی؛ T651 با تنشزدایی کششی |
۶۰۶۱ و ۷۰۷۵؛ T651 برای ماشینکاری دقیق و بدون تاببرداشتن |
معماری و نمای ساختمان
در نما، دوام ظاهری به همان اندازه استحکام اهمیت دارد. ورق ۳۱۰۵ پایه اصلی پوششهای رنگی PVDF و پلیاستر است و در برابر اشعه UV و باران اسیدی عملکرد خوبی دارد. اگر نما آنودایز میشود، باید گریدی با «کیفیت آنودایز» (مانند ۵۰۰۵ یا ۱۰۵۰ آنودایزی) سفارش داده شود؛ زیرا ناخالصیهای آهن و سیلیسیم در ورقهای معمولی باعث رگه و ناهمگونی رنگ میشوند. برای ورقهای کامپوزیت (ACP) نیز معمولاً از ۳۰۰۳ یا ۳۱۰۵ با ضخامت ۰٫۳ تا ۰٫۵ میلیمتر استفاده میشود.
صنایع دریایی و محیطهای خورنده
انتخاب استاندارد برای بدنه شناور، اسکله شناور و تجهیزاتی که مستقیماً با آب شور در تماس هستند، سری ۵۰۰۰ است؛ بهویژه ۵۰۸۳ در تمپر H116 یا H321 که در برابر خوردگی لایهای و بیندانهای آزمون شدهاند. آلیاژ ۶۰۶۱ برای قطعاتی که بالای خط آب قرار دارند (مانند نرده، دکل و سازههای روی عرشه) مناسب است، اما برای تماس دائم با آب دریا، سری ۵۰۰۰ برتری دارد. از تماس مستقیم آلومینیوم با فولاد، مس یا برنج در محیط مرطوب پرهیز کنید تا خوردگی گالوانیک رخ ندهد.
صنایع حملونقل و ماشینسازی
کاهش هر کیلوگرم وزن در بدنه کامیون و تریلر، مستقیماً ظرفیت حمل و مصرف سوخت را بهبود میدهد. ۵۷۵۴ و ۵۰۵۲ برای بدنه و کف، و ۶۰۶۱-T6 برای شاسی و قطعات سازهای انتخابهای رایج هستند. برای کف کامیون و رمپها، ورق آجدار (Tread Plate) از جنس ۵۰۵۲ یا ۳۰۰۳ مقاومت به لغزش و ضربه بهتری دارد.
ماشینکاری، قالبسازی و قطعات دقیق
برای قطعهای که روی دستگاه CNC تراش داده میشود، تمپر T651 اهمیت حیاتی دارد. این حالت با کشش کنترلشده تنشزدایی شده و پس از برادهبرداری سنگین، تاب برنمیدارد. ۶۰۶۱-T651 گزینه اقتصادی برای فیکسچر و قطعات صنعتی است و ۷۰۷۵-T651 برای قالبهای تزریق و قطعاتی که سختی و استحکام بالا میخواهند.
هوافضا و صنایع دفاعی
در این حوزه، علاوه بر گرید، ردیابی کامل محموله (Traceability) و گواهیهای AMS الزامی است. ۲۰۲۴-T3 برای پوستههایی که تحت بار خستگی هستند و ۷۰۷۵-T6 یا T73 برای اجزای فشاری و پرتنش انتخاب میشوند. کوچکترین انحراف در ترکیب شیمیایی یا عملیات حرارتی، عمر خستگی قطعه را بهشدت کاهش میدهد.
ضخامت، ابعاد و محاسبه وزن ورق
در بازار، محصولات تا ضخامت حدود ۶ میلیمتر «ورق» (Sheet) و ضخامتهای بالاتر «پلیت» (Plate) نامیده میشوند. ابعاد استاندارد رایج عبارتاند از ۱۰۰۰×۲۰۰۰، ۱۲۵۰×۲۵۰۰ و ۱۵۰۰×۳۰۰۰ میلیمتر؛ و ورقهای نازکتر بهصورت کویل نیز عرضه میشوند.
از آنجا که ورق آلومینیوم در بازار بر اساس کیلوگرم فروخته میشود، محاسبه وزن پیش از خرید ضروری است.
در انتخاب ضخامت، تلرانس ضخامت را هم بررسی کنید. ورقهایی که تلرانس منفی دارند (ضخامت واقعی کمتر از اسمی)، در فاکتور سبکتر ولی در کارکرد ضعیفتر هستند. اندازهگیری ضخامت با کولیس یا میکرومتر در چند نقطه ورق، سادهترین روش کنترل است.
از کجا ورق آلومینیوم بخریم؟
کیفیت ورق را فقط از روی ظاهر نمیتوان تشخیص داد؛ بنابراین انتخاب فروشنده به همان اندازه انتخاب گرید اهمیت دارد. یک مرکز فروش معتبر باید این ویژگیها را داشته باشد:
- ارائه گواهی آنالیز (Mill Certificate) برای هر محموله، با شماره ذوب و نتایج آزمون مکانیکی
- درج دقیق گرید، تمپر و ابعاد در پیشفاکتور و فاکتور؛ نه عبارتهای کلی مثل «ورق آلومینیوم ساده»
- تنوع موجودی در گریدها، تمپرها و ضخامتهای مختلف تا خریدار مجبور به انتخاب جایگزین نامناسب نشود
- خدمات برش (گیوتین، اره یا واترجت) و تحویل در ابعاد سفارشی برای کاهش پرت
- مشاوره فنی توسط کارشناسی که بتواند بر اساس کاربرد، گرید مناسب را پیشنهاد دهد
- وزنکشی شفاف و اعلام قیمت بهروز بر اساس کیلوگرم
- بستهبندی و حمل اصولی با محافظ لایهای (Interleaving) و پالت چوبی برای جلوگیری از خطوخش و لکه رطوبت
ویژگیهای یک ورق آلومینیوم باکیفیت
- سطح یکنواخت و بدون خط نورد عمیق، حفره، لکه سفید (اکسید رطوبتی) یا ورقهشدگی
- صافی (Flatness) مناسب؛ ورق نباید موجدار یا تابدار باشد
- ضخامت یکنواخت در کل سطح و در محدوده تلرانس استاندارد
- لبههای تمیز و بدون ترک، بهویژه در ورقهای سخت
- وجود محافظ PE (فیلم محافظ) روی ورقهای نما و تزئینی
- برچسب یا حکاکی مشخصات (گرید، تمپر، شماره ذوب) روی ورق یا بسته
- مطابقت ترکیب شیمیایی و خواص مکانیکی با برگه آنالیز
سدید آلومینیوم؛ مرکز فروش بدون واسطه ورق آلومینیوم در ایران
خرید از واسطههای متعدد، هم قیمت تمامشده را بالا میبرد و هم ردیابی کیفیت و اصالت کالا را دشوار میکند. سدید آلومینیوم بهعنوان مرکز فروش بدون واسطه ورق آلومینیوم در ایران، انواع ورق در سریهای ۱۰۰۰، ۳۰۰۰، ۵۰۰۰، ۶۰۰۰ و ۷۰۰۰ را با تمپرها و ضخامتهای متنوع عرضه میکند. ارائه برگه آنالیز، برش در ابعاد سفارشی و مشاوره فنی برای انتخاب گرید متناسب با کاربرد، از خدمات سدید آلومینیوم است. اگر برای پروژه خود به ورق آلومینیوم با کیفیت تضمینشده و قیمت مستقیم نیاز دارید، کارشناسان سدید آلومینیوم آماده راهنمایی شما هستند.

اشتباهات رایج در خرید ورق آلومینیوم
- سفارش بدون ذکر تمپر: ورق ۶۰۶۱-T6 بهجای ۶۰۶۱-O برای خمکاری، تقریباً همیشه به ترک منجر میشود.
- استفاده از ۶۰۶۱ زیر خط آب: برای تماس دائم با آب دریا، سری ۵۰۰۰ انتخاب مطمئنتری است.
- جوشکاری ۲۰۲۴ و ۷۰۷۵: این آلیاژها در جوش ذوبی دچار ترک گرم میشوند و باید با پرچ یا پیچ متصل شوند.
- انتخاب مستحکمترین گرید بهجای مناسبترین گرید: ۷۰۷۵ برای نمای ساختمان هم گرانتر است و هم عملکرد بدتری در شکلدهی و خوردگی دارد.
- نادیدهگرفتن خوردگی گالوانیک: اتصال مستقیم آلومینیوم به فولاد یا مس در محیط مرطوب بدون عایق، قطعه آلومینیومی را بهسرعت تخریب میکند.
- ورق معمولی برای آنودایز: ورقهای غیرآنودایزی پس از آنودایز رنگ ناهمگون و رگهدار پیدا میکنند.
سؤالات متداول کاربران درباره خرید ورق آلومینیوم
برای خمکاری کدام ورق آلومینیوم مناسبتر است؟
سریهای ۱۰۰۰، ۳۰۰۰ و ۵۰۵۲ در تمپرهای O، H22 یا H32 بهترین شکلپذیری را دارند. اگر به ۶۰۶۱ نیاز دارید، آن را در حالت O یا T4 خم کنید و سپس عملیات حرارتی انجام دهید.
بهترین ورق آلومینیوم برای محیط دریایی کدام است؟
ورق ۵۰۸۳ در تمپر H116 یا H321 استاندارد بدنه شناورهاست. ۵۰۵۲ و ۵۰۸۶ نیز گزینههای مناسبی هستند.
تفاوت ورق ۶۰۶۱ و ۷۰۷۵ چیست؟
۷۰۷۵ تقریباً ۱٫۸ برابر ۶۰۶۱ استحکام دارد، اما جوشپذیر نیست، مقاومت به خوردگی کمتری دارد و گرانتر است. ۶۰۶۱ برای اغلب کاربردهای صنعتی و سازهای کافی و اقتصادیتر است.
کدام ورق آلومینیوم برای آنودایز مناسب است؟
سریهای ۱۰۰۰، ۵۰۰۵ و ۶۰۶۱ پاسخ خوبی به آنودایز میدهند. برای نما و قطعات تزئینی، ورق با «کیفیت آنودایز» سفارش دهید.
وزن ورق آلومینیوم چگونه محاسبه میشود؟
ضخامت (میلیمتر) × طول (متر) × عرض (متر) × ۲٫۷۱ وزن تقریبی را به کیلوگرم میدهد.
جمعبندی
خرید درست ورق آلومینیوم با یک سؤال شروع میشود: این ورق کجا و برای چه کاری استفاده میشود؟ پاسخ این سؤال، سری آلیاژ را مشخص میکند؛ نوع فرایند ساخت، تمپر را؛ و بار و ابعاد طراحی، ضخامت را. سری ۳۰۰۰ برای ساختمان، سری ۵۰۰۰ برای دریا و مخازن، سری ۶۰۰۰ برای سازه و ماشینکاری، و سریهای ۲۰۰۰ و ۷۰۰۰ برای قطعات پرتنش انتخابهای اصلی هستند.
پس از تعیین مشخصات فنی، مقایسه قیمت ورق آلومینیوم فقط زمانی معنا دارد که گرید، تمپر، ضخامت و گواهی کیفی دو پیشنهاد یکسان باشد. ورق ارزانتری که با کاربرد پروژه همخوانی ندارد، در نهایت با هزینه تعمیر، دوبارهکاری یا خرابی، گرانتر تمام میشود؛ پس مشخصات را دقیق تعیین کنید و از تأمینکنندهای خرید کنید که مسئولیت کیفیت کالا را بپذیرد.