به گزارش تابناک، علی واعظ، مدیر پروژهٔ ایران در گروه بینالمللی بحران در مقالهای در «ساب استک» نوشته است: «تنها یک ماه پس از امضای آن، تفاهمنامهٔ بین ایران و ایالات متحده به نظر میرسد که نه با زمزمه، بلکه با یک رشته انفجار به پایان رسیده است.
ایران در این ماه
تفاهمنامهای که در اواسط ژوئن توسط ایالات متحده و ایران امضا شد، با اتهامات متقابل تهران و واشنگتن مبنی بر نقض مفاد آن، از هم گسیخت و باعث افزایش قابل توجه خصومتها علیه اهداف نظامی و زیرساختی، همراه با تهدیدات متقابل به تشدید بیشتر و تلاشی تازه در عرصه دیپلماسی برای کاهش پیامدها شد.
در تفاهمنامه چه گذشت؟
هیئتهای عالیرتبهٔ آمریکایی و ایرانی، همراه با میانجیهای قطری و پاکستانی، در ۲۱ ژوئن در سوئیس برای پیگیری اجرای تفاهمنامهٔ اسلامآباد که در ۱۷ ژوئن توسط روسای جمهور دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان امضا شده بود، گرد هم آمدند.
میانجیگران در بیانیهای مشترک به "جو مثبت و سازنده" اشاره کردند که راه را برای "آغاز فوری مذاکرات فنی" هموار میسازد. آنها همچنین خاطرنشان کردند که "یک خط ارتباطی بین طرفین... برای جلوگیری از حوادث و سوءتفاهم با هدف عبور امن برای کشتیهای تجاری از تنگه هرمز" تشکیل شده است، همراه با "یک واحد هماهنگی برای جلوگیری از درگیری... برای اطمینان از پایبندی به خاتمه عملیات نظامی در لبنان".
ایالات متحده در ۲۲ ژوئن اقدام به صدور مجوز عمومی برای معافیت تحریمهای نفت ایران به مدت ۶۰ روز کرد.
مقامات ایرانی و عمانی در ۲۳ ژوئن در مسقط گرد هم آمدند و برنامههایی برای ادامه تعامل "به منظور دستیابی به توافق در مورد مدیریت آیندهٔ ناوبری در تنگه هرمز و خدمات ارائهشده در این زمینه و هزینههای مرتبط با آنها مطابق با استانداردهای بینالمللی" داشتند. در این زمینه، آنها همچنین بر توافق برای برگزاری گفتوگو با کشورهای حاشیهٔ منطقه و هر طرف مرتبط دیگر تأکید کردند.
با این حال، تنگه هرمز همچنان عرصهای مهم برای رقابت باقی ماند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۲۵ ژوئن اعلام کرد که "برخی مقامات مسیر جدیدی برای تردد کشتیها در تنگه هرمز بدون اطلاع و هماهنگی با جمهوری اسلامی اعلام کردهاند. این مسیر غیرقابل قبول است... تنها مسیرهای مجاز برای عبور از تنگه هرمز، مسیرهای اعلامشده از سوی جمهوری اسلامی ایران است. تردد کشتیها در خارج از این مسیرها بسیار خطرناک و ممنوع است و ما نسبت به هرگونه حرکت خارج از کریدورهای اعلام شده هشدار میدهیم".
در پیشآگاهی از آنچه رخ خواهد داد، یک کشتی باری که از تنگه عبور میکرد، مورد اصابت یک پهپاد ایرانی قرار گرفت و این امر منجر به حملات ایالات متحده در ۲۶ ژوئن علیه سایتهای راداری و تأسیسات ذخیرهسازی تسلیحات ایران و قضاوت ترامپ مبنی بر اینکه این "نقض احمقانهٔ توافق آتشبس ما" بوده است، شد؛ روز بعد تبادل حملات دیگری صورت گرفت.
گزارش شده که دو طرف موافقت کردند تا با برگزاری مجدد مذاکرات در قطر، تنشها را کاهش دهند. اما این مهلت کوتاهمدت بود، زیرا حملات ایران در ۷ ژوئیه به سه نفتکش در حال عبور از تنگه هرمز منجر به چرخهای شدید از حملات تلافیجویانه شد و تفاهمنامهٔ ژوئن را در مسیری شتابزده به سوی فروپاشی قرار داد.
فرماندهی مرکزی ایالات متحده "سیستمهای دفاع هوایی ایران، شبکههای فرماندهی و کنترل، سایتهای رادار ساحلی، قابلیتهای موشکانداز ضدکشتی و بیش از ۶۰ قایق کوچک سپاه پاسداران" را در ۷ ژوئیه هدف قرار داد و روز بعد نیز "سیستمهای دفاع هوایی، داراییهای نظارت ساحلی، سایتهای ذخیرهسازی موشک و پهپاد، قابلیتهای دریایی و زیرساختهای لجستیکی نظامی در امتداد خط ساحلی ایران" را مورد حمله قرار داد.
ایران نیز با حملاتی در بحرین، کویت، قطر و اردن تلافی کرد. همچنین در ۷ ژوئیه، ایالات متحده مجوز عمومی فروش نفت ایران را لغو کرد. با ادامه تبادل آتش بین ایالات متحده و ایران، رئیسجمهور ترامپ در ۱۳ ژوئیه اعلام کرد که ایالات متحده محاصره دریایی خود را از سر خواهد گرفت و این محاصره از روز بعد اجرایی شد.
از آن زمان، دو طرف در الگویی از حملات هوایی بهطور فزایندهای قابلتوجه توسط ایالات متحده بر خاک ایران، با هدف قرار دادن تأسیسات و زیرساختهای نظامی، و حملات تلافیجویانه با پهپاد و موشک ایران در سراسر خلیج فارس، اردن و سوریه قرار گرفتهاند.
تحولات تحریمها
وزارت خزانه داری ایالات متحده در ۱۰ ژوئیه اولین تحریمهای خود را از زمان تفاهمنامهٔ اسلامآباد اعمال کرد و "یک تسهیلکنندهٔ مالی ایرانی... [و]صرافیهای کلیدی ایرانی که سالانه میلیاردها دلار را از طرف بانکهای تحریمشدهٔ ایران جابهجا میکنند" را تحریم نمود.
در ۱۴ ژوئیه، ایالات متحده اعلام کرد که "تلاشهای خود را برای مختل کردن و تضعیف شبکهٔ کشتیرانی غیرقانونی و فرار از تحریمهای محمدحسین شمخانی تشدید میکند" و "بیش از ۵۰ فرد، نهاد و کشتی را تحریم کرد.
روز بعد، تحریمهایی را علیه "هفت فرد و نهاد درگیر در یک شبکهٔ بینالمللی که از تلاشهای تسلیحاتی به نمایندگی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حمایت میکند" اعمال کرد.
بریتانیا نیز در ۱۳ ژوئن سپاه پاسداران را به همراه جنبش اسلامی یاران حق (IMCR) در فهرست گروههای تروریستی قرار داد که به بیش از نیم دوجین حمله در بریتانیا مرتبط است که به گفتهٔ ایوت کوپر، وزیر امور خارجه، "تقریباً بهیقین توسط نیروی قدس سپاه هدایت میشدهاند".
چرا تفاهمنامهٔ آمریکا و ایران در عرض چند هفته پس از امضا فروپاشید؟ که هیچیک از طرفین نمیتوانند به پیروزی قاطعی دست یابند: واشنگتن نمیتواند توانایی ایران را در تهدید کشتیرانی از بین ببرد، و تهران نیز نمیتواند از طریق فشار اقتصادی بهتنهایی، ایالات متحده را به انطباق وادار کند.
با عمیقتر شدن بیاعتمادی و هر دو طرف اقدامات طرف مقابل را به عنوان نشانهای از قصد خصمانه تفسیر میکردند، یک راه فرار واقعی جای خود را به حملات تازه داد و درگیری را به سمت منطق «جنگ ابدی» سوق داد، که در آن هر دور از خشونت بهانهای برای دور بعدی میشود.