به گزارش اعتماد، این گزارش، روز جمعه و در سالروز جهانی مبارزه با مواد، توسط دفتر مبارزه با مواد و جرم ملل متحد UNODC در وین رونمایی شد. گزارشهای سالانه سازمان ملل، وضعیت دو سال قبلتر مصرف، اعتیاد، قاچاق، درآمدزایی و مقابله با تجارت غیرقانونی انواع مواد اعتیادآور و پیشساز تولید این مواد را، براساس آمار و یافتههای دفاتر منطقهای UNODC ارائه میدهد.
بازار عرضه و تقاضای مواد در سال 2024 چگونه بود؟
طبق گزارشی که روز جمعه در وین منتشر شد، در سال 2024، میزان مصرف گروه کانابیس (مشتقات شاهدانه شامل حشیش، ماری جوانا و گل) اپیوییدها (مشتقات خشخاش شامل تریاک، مرفین و هرویین) و مت آمفتأمین (شیشه) نسبت به سال 2023 افزایش داشته اما شمار مصرفکنندگان کوکایین و اکستاسی، مثل سال 2023 بوده است. در سال 2024، بیش از 331 میلیون نفر از جمعیت 15 تا 64 ساله جهان (معادل 6.2درصد جمعیت این گروه سنی) مواد اعتیادآور مصرف کردهاند و 63 میلیون نفر، معتاد به مصرف انواع مواد بودهاند در حالی که سال 2023 تعداد مصرفکنندگان مواد 316 میلیون نفر و تعداد معتادان 64 میلیون نفر بوده است. گزارش سازمان ملل نشان میدهد که گروه کانابیس، همچنان بیشترین طرفدار را در سراسر جهان دارد و سال 2024، بیش از 256 میلیون نفر (افزایش 40درصدی نسبت به 10 سال قبل) کانابیس مصرف کردهاند و گروه اپیوییدها با 63 میلیون نفر مصرفکننده، در گروه دوم و مت آمفتأمین با 32 میلیون نفر مصرفکننده در گروه سوم قرار گرفتهاند که تعداد مصرفکنندگان هر سه گروه، نسبت به سال 2023 افزایش یافته است (سال 2023، تعداد مصرفکنندگان کانابیس 244 میلیون نفر، اپیوییدها 61 میلیون نفر و مت آمفتأمین 31 میلیون نفر بوده است) در سالهای 2023 و 2024، تعداد مصرفکنندگان کوکایین (25 میلیون نفر) و اکستاسی (21 میلیون نفر) ثابت بوده در حالی که سال 2024 بیش از 4 هزار تن کوکایین خالص تولید شده که نسبت به تولید سال 2014 رشد 4 برابری دارد و افزایش تولید، تابعی مستقیم از میزان تقاضاست ولی دفاتر منطقهای سازمان ملل، این نکته را مورد توجه قرار دادهاند که ثابت ماندن تعداد مصرفکنندگان کوکایین در دو سال متوالی، ممکن است به دلیل تلاش شبکه قاچاق برای ایجاد بازارهای جدید باشد. تحلیلگران سازمان ملل معتقدند که ایجاد تقاضای جدید در اروپای غربی و مرکزی، امریکای شمالی و اقیانوسیه و همچنین، در آفریقا و آسیا زمانبر است، چراکه تنوع انواع موادمخدر، صنعتی، گیاهی و ترکیبی در بازارهای اروپا، امریکا و اقیانوسیه در حدی هست که مصرفکنندگان که اغلب از قشر متوسط هستند، اقبال زیادی به کوکایین که از گرانترینها در بازار عرضه است نداشته باشند، علاوه بر اینکه ورود به بازار آفریقا و آسیا، دشوارتر از بقیه بازارهاست، چون الگوی سنتی این بازارها، مصرف مخدر و روانگردان بوده و حتی موادی مثل کپتاگون (ماده روانگردان از گروه آمفتأمین) و خاط (ماده مخدر) هم از رایجترینها و محبوبترینها در بازارهای آفریقا و کشورهای عربی هستند و ورود کوکایین به این بازارها و ایجاد تقاضای پایدار، نیازمند صبر برای تغییر ذائقه مصرف است که به این زودیها ممکن نخواهد بود.
این گزارش این هشدار را مطرح میکند که روانگردانهای نسل جدید NPS که گیاهان تراریخته یا فرآوری شده در فرایند آزمایشگاهی و با خاصیت توهمزایی هستند، همچنان با اقبال خوبی در سراسر جهان مواجهند؛ دستاندرکاران تجارت غیرقانونی این گروه مواد اعتیادآور، در دو دهه اخیر و نسبت به سال 2000 با بهرهجویی از ناآگاهی گروههای مقابله نسبت به ماهیت این مواد، موفق شدهاند با تغییرات جزیی در فرمولاسیون فرآوری گیاه، تنوع بازار را برای مصرفکنندگان کنجکاو چنان افزایش دهند که حالا، بسیاری از گیاه داروها هم در معرض خطر سوءاستفاده و تبدیل به روانگردانهای نسل جدید هستند. در گزارش سازمان ملل تاکید شده که سال 2024، در بازار غیرقانونی مواد جهان 755 نوع روانگردان نسل جدید شناسایی شده در حالی که 118 نوع از این تعداد، برای اولینبار عرضه شده است.
بخش دیگری از این گزارش، به وضعیت تولید گروه اپیوییدها اختصاص دارد. مشتقات خشخاش و بهطور مشخص، تریاک، مرفین و هرویین، هم در بازارهای عرضه و تقاضا و هم در گروهبندی جرمهای سازمان یافته، سنگینترین موادمخدر محسوب میشوند و از زمان تصویب اولین کنوانسیونهای ملل متحد درباره ممنوعیت قاچاق و تجارت مواد اعتیادآور و از سال 1961، با تعهد و توافق تمام کشورهای عضو، در لیست قرمز قرار گرفتهاند. شمار جرمهای سازمان یافته مرتبط با تجارت غیرقانونی تریاک، مرفین و هرویین، به اندازهای است که اغلب خلافکاران تحت تعقیب پلیس بینالملل در سراسر جهان، با قاچاق این مواد مرتبط هستند. تجارت تریاک، مرفین و هرویین، به واسطه سود سرشار، عاملی بوده که مجرمانی از سایر باندهای تبهکاری را هم به قاچاق مواد جذب کرده است. باندهای قاچاق اسلحه، پولشویی، قتلهای سفارشی، آدمربایی، خرید و فروش انسان و کارگران جنسی، یا در تجارت غیرقانونی تریاک و مرفین و هرویین، شریک و صاحب سهمند یا زیر شاخه باندهای تجارت غیرقانونی تریاک، مرفین و هرویین هستند. اوایل دهه 1370 شمسی، زمانی که اولین کاروانهای قاچاق تریاک و هرویین افغانستان، از جادههای ایران به سمت ترکیه و به مقصد اروپا میرفتند، توسط باندهای قاچاق اسلحه اسکورت میشدند. در نیمه دهه 1390، حاکمانی که در مرز غرب و جنوب غرب افغانستان مستقر بودند، با شبکههای قاچاق اسلحه، مراودات مالی مشروط به تأمین امنیت کاروان قاچاق مواد داشتند.
کانون تولید مخدرها همچنان فعال است
کشت خشخاش، سه کانون اصلی در جهان دارد که با تمام اقدامات و تلاشهای بینالمللی، این کانونها همچنان پویا و در حال فعالیت است. میانمار؛ قطب «مثلث طلایی»، افغانستان؛ قطب «هلال طلایی» و مکزیک، این کانونهای اصلی هستند که همچنان در صدر جدول تجارت غیرقانونی موادمخدر جهان قرار دارند اگرچه که در هر سه کشور، تغییرات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، نوسانات موقت در کشت و تولید ایجاد کرده است.
از فروردین 1401، هبتالله آخوندزاده که رهبر جدید طالبان در دور جدید اشغال افغانستان است، با صدور فرمانی، تجارت انواع مواد اعتیادآور را در این کشور ممنوع کرد و رأس این فرمان، متوجه کشت خشخاش و تولید تریاک بود. گزارشهای سازمان ملل نشان میدهد که تا آوریل 2022 وسعت زمینهای زیر کشت خشخاش در افغانستان تا بیش از 233 هزار هکتار رسید و در آخرین نوبت برداشت و فرآوری محصول، بیش از 6 هزار تن تریاک تولید شد. به دنبال صدور این فرمان که تلاشی برای جذب اقبال جهانی به سمت طالبان و تصاحب کرسی در مجامع بینالمللی بود، وسعت مزارع خشخاش در ولایات غرب، جنوب غرب و مرکز افغانستان به میزان قابل ملاحظهای کاهش یافت و از میزان تولید تریاک هم کاسته شد اما در همان زمان هم کارشناسان موادمخدر در گفتوگو با «اعتماد» این هشدار را مطرح کردند که این اقدام، گامی به سمت گرانتر شدن قیمت تریاک انبار شده در افغانستان است و این کشورکه همواره و از سالهای پایانی دهه 1990 میلادی، بخش مهمی از درآمد خود را مرهون تجارت تریاک و هرویین بوده، اینبار هم میخواهد انبارها را از تریاک خشک خالی کند تا جا برای محصول جدید باز شود. ماههای بعد از این فرمان، صحت این هشدارها آشکار شد، وقتی ولایات شمال و شمال شرق، کشت خشخاش را از سر گرفتند و قیمت هر کیلو تریاک خشک (کهنه) در افغانستان از 500 دلار برای هر کیلو گذشت و در سال 2023 به 750 دلار برای هر کیلو (10 برابر گرانتر از ماههای قبل از صدور فرمان طالبان) و در آوریل 2024 در برخی ولایات به 837 دلار برای هر کیلو رسید. گزارشهای سه سال اخیر و نقشه پراکندگی مصرف تریاک، هرویین، مت آمفتأمین و حشیش در افغانستان نشان میدهد که اگرچه میزان مصرف تریاک و هرویین، به دلیل کاهش کشت خشخاش و به واسطه دشواری دسترسی به مواد، نسبت به سال 1400 کمتر بوده اما افغانستان، هنوز هم خالی از تریاک و هرویین نیست.
گزارش امسال سازمان ملل، این هشدار را مطرح میکند که به دنبال کاهش کشت خشخاش در افغانستان، میانمار در جنوب شرق آسیا که تا پیش از این شیوه مشابه افغانستان را در پیش گرفته و کشت خشخاش را کاهش داده بود، دوباره در منطقه مثلث طلایی در جوار لائوس و کامبوج، فعال شده و میزان تریاک به عمل آمده در این کشور هم از 420 تن در سال 2021 به بیش از هزار تن در سال 2025 رسیده است اگرچه که این تولید به موازات تحرکات مکزیک و لائوس برای افزایش کشت خشخاش، هنوز با رکورد تولید تریاک افغانستان تا پیش از آوریل 2022 فاصله زیادی دارد.
تقاضای روانگردانها افزایش یافته است
هشدار دیگر در گزارش سازمان ملل، رشد بازار تقاضای مت آمفتأمین در 5 قاره است. در کنوانسیون سال 1971 ملل متحد، مت آمفتأمین به عنوان سنگینترین ماده اعتیادآور در گروه روانگردانها، به همراه سایر زیر شاخههای گروه آمفتأمین، در فهرست قرمز قرار گرفت. سودآوری قاچاق این ماده روانگردان، هنوز قابل رقابت با هرویین و مرفین نیست اما از دو دهه قبل، بازار «مت» با تقاضای رو به رشد مواجه شده است. گزارش دفتر مقابله با مواد و جرم سازمان ملل، با ترسیم نقشهای، نشان میدهد که در سال 2024 بازار جدید و مسیرهای جدید برای قاچاق مت آمفتأمین ایجاد شده است؛ مسیرها و بازارهایی در جوار خاورمیانه، آفریقا و بخشهایی از اروپا که از کانون تولید در جنوب غربی و جنوب شرقی آسیا و مکزیک و امریکای مرکزی تغذیه میشود. این نقشه، در گزارش پارسال هم منتشر شده بود و نشان میداد که در فاصله سالهای 2020 تا 2023، جنوب غرب و جنوب شرق آسیا و مکزیک، مبدا ترانزیت «مت» به سایر نقاط جهان هستند. تکرار این نقشه در دو سال متوالی، یک پیام مهم دارد؛ با توجه به اینکه مکزیک، منطقه مثلث طلایی و هلال طلایی، از سه دهه قبل کانون تولید و قاچاق و ترانزیت تریاک و هرویین به سمت اروپا، امریکا و اقیانوسیه بودهاند، طی سالهای اخیر، با وجود کاهش کشت خشخاش، همچنان مرجعیت تولید را حفظ کردهاند اگرچه به دنبال تغییر ذائقه بازار تقاضا و محدودیتهای قانونی، فعالیت را به سمت تولید و ترانزیت روانگردانها تغییر دادهاند. میانمار در آسیای جنوب شرقی، افغانستان در آسیای جنوب غربی و مکزیک در جوار کلمبیا و بولیوی، همچنان در کشت خشخاش و تولید تریاک و هرویین فعالاند و روانگردانهای تولید شده در آشپزخانههای مرزی را هم به اقصی نقاط جهان میفرستند.
ایران در چه وضعی قرار دارد؟
طالبان مدعی است که از فروردین 1401 و به دنبال صدور و اجرای فرمان آخوندزاده درباره ممنوعیت تجارت انواع مواد، کشت خشخاش و تولید تریاک و هرویین و همچنین تولید مواد روانگردان و توهمزا در این کشور متوقف شده و به حداقل رسیده است. بررسیهای «اعتماد» بر گزارشهای 4 سال اخیر درباره وضعیت تولید انواع مواد در افغانستان و همچنین حجم رو به افزایش کشفیات «مت» در بازار اقیانوسیه، هند، آسیای میانه و ایران با مبدا افغانستان، نشان میدهد که کاهش کشت خشخاش در این کشوراز فروردین 1401، موجب خالی شدن انبارهای لبریز از تریاک خشک و مرغوب شده تا به این نحو، قیمت تریاک و هرویین، هم در بازار داخلی و هم در بازار تجاری افزایش قابل توجه داشته باشد. علاوه بر آنکه تداوم قاچاق انیدرید استیک (پیشساز تولید هرویین) از آلمان، چین، ایران، هند و پاکستان به افغانستان، نشان میدهد که آزمایشگاههای تولید هرویین، همچنان در سراسر افغانستان فعال است، جدیدترین گزارش سازمان ملل از وضعیت مصرف انواع مواد در افغانستان، تأیید میکند که ولایات واقع در نوارهای مرزی این کشور، بیشترین مصرف مت، هرویین، تریاک و کانابیس را دارند که این حجم بالای مصرف در ولایات مرزی هم دلیل دیگری است بر اینکه آزمایشگاهها و آشپزخانههای تولید هرویین و شیشه و کارگاههای فرآوری شاهدانه، در این مناطق مستقر شده تا هزینه قاچاق، از مبدا به کشورهای مقصد، ارزانتر تمام شود.
طبق گزارشی که فوریه 2026 توسط سازمان ملل منتشر شد و درباره وضعیت مصرف انواع مواد در ولایات افغانستان یافتههای مهمی داشت، در 23 ولایت افغانستان مصرف کانابیس، در 19 ولایت مصرف تریاک، در 9 ولایت مصرف هرویین و در 12 ولایت مصرف شیشه رواج دارد. در ولایات هممرز با ایران (هرات، فراه و نیمروز) مصرف کانابیس، قرص k، تریاک و مت آمفتأمین رایج است، در ولایات هممرز با ترکمنستان (هرات، بادغیس، فاریاب و جوزجان) مصرف کانابیس، مت آمفتأمین، هرویین و تریاک رایج است، در ولایات هممرز با تاجیکستان (قندوز، تخار و بدخشان) مصرف کانابیس و تریاک رایج است، در ولایات هم مرز با پاکستان (بدخشان، نورستان، کنار، ننگرهار، خوست، پکتیکا، زابل، پکتیا، قندهار، هلمند و نیمروز) مصرف کانابیس، تریاک و مت آمفتأمین رایج است. در نقشه دیگری در همین گزارش، میزان فراوانی مت آمفتأمین در افغانستان بررسی شده و این نقشه نشان میدهد که نیمه غربی افغانستان و ولایات هممرز با ایران، بالاترین میزان مصرف مت آمفتأمین را دارند که تأییدی بر حجم بالای تولید در این ولایات و برنامهریزی برای قاچاق به سمت ایران است.