*الگوی اول سیاستمدار پس از به دست آوردن موقعیت سیاسی، خود را در تقابل با هستۀ سخت قدرت یا رأس هرم نظام سیاسی تعریف کرده و با الگوی فشار لابی در پی کسب قدرت بیشتر و تحمیل نظرات خود بر هستۀ سخت قدرت است. شاید بتوان محمد مصدق و امیرکبیر را در هفتههای پایانی عمر خود، نمایندۀ این رویکرد در تجربۀ ایرانیان معرفی کرد.
* الگوی دوم آن است که سیاستمدار بدون آنکه خود را در تقابل باقدرت حاکم تعریف نماید، پروژههای سیاسی خویش را پیگیری کرده و هرگاه فرصت فراهم شود با محافظهکاری و حرکت درون ساختاری، به نقشآفرینی میپردازد و آنگاهکه چنین فرصتی از وی سلب گردد بدون تقلّای بیفایده، به خلوت فکری خویش فرو میرود و زمانی که مردم و کشور و ساختار سیاسی دست نیاز بهسوی وی دراز نمایند، بزرگوارانه وارد میشود و به نقشآفرینی مجدد میپردازد و از گلهگزاری پرهیز میکند. در تاریخ معاصر ایران احمد قوام و محمدعلی فروغی چنین رویکردی را اتخاذ کردند و علی لاریجانی در راستای چنین الگوی سیاستورزی به فعالیت سیاسی پرداخت و مقارنۀ این سه سیاستمدار تأثیرگذار، میتواند حاوی نکات قابلتأملی باشد.
التزام به ساختار نظامی
هر سه این افراد به ساختار سیاسی موجود التزام کامل داشتند؛ احمد قوام که فرمان مشروطه به قلم وی نگارش یافت نسبت بهنظام مشروطه، ذکاءالملک نسبت به حکومت پهلوی و علی لاریجانی نسبت به جمهوری اسلامی معتقد و ملتزم بودند و تقابل تندی با ساخت سیاسی موجود از سوی ایشان گزارش نشده است حتی آنگاهکه با بیمهری و ظلم از عرصۀ سیاسی بهصورت موقت یا دائم کنار گذاشته شدند.
قوام السطلنه از ۱۳۰۲ تا ۱۳۲۱ از قدرت کنار گذاشته شد و در تبعید یا حصر زندگانی گذراند او که از ۱۳۰۰ تا ۱۳۳۱ یازده بار ردای نخستوزیری را بر تن کرده بود. محمدعلی فروغی هم در سالهای پیش از ۱۳۲۰ از عرصۀ سیاست کنار گذاشته شد. علی لاریجانی نیز با سه دوره ریاست بر مجلس و مناصب مهم سیاسی، از ۱۴۰۰ به بعد اجازۀ ورود به عرصۀ اثرگذاری سیاسی را پیدا نکرد. اما در دوران انعزال نه هیاهویی به خرج دادند و نه طلبکاری خاصی کردند.
عقلانیت به نفع ملک و مملکت
هر سه نفر در دوران خویش مصداق عقلانیت و میانهروی معرفی میشدند و تندروها علیه ایشان آشوب به راه انداختند، اما گذر زمان نشان داد که عقلانیت این سه نفر به نفع ملک و مملکت است.
احمد قوام و لاریجانی هدف تهمتزنی قرار گرفتند؛ بعد از بلوای سی تیر، مجلس در اقدامی خلاف قانون اساسی و با مداخله در دستگاه قضا، احمد قوام را مفسد فیالارض اعلام و اموالش را مصادره کرد؛ یادشان رفته بود که اگر قوام نبود آذربایجان و گیلان و بخشی از خراسان از مام میهن جداشده بود و با قدرنشناسی این خدمات دیده نشد. به لاریجانی هم در حرم حضرت معصومه(س) حمله کردند و در انتخابات ۱۴۰۰ با بیتقوایی، تهمتهای مالی زدند و به دروغ تابعیت برخی بستگانش را به میان آوردند تا با این ابزار کثیف، وی را از عرصه رقابت سیاسی کنار گذارند. نامهنگاری عالمانه وی با سخنگوی جوان شورای نگهبان سندی است تاریخی بر متانت موضع سیاسی وی و ضعف منطق و استدلال آن بخش از شورای نگهبان که صلاحیت لاریجانی را احراز نکردند!
فروغی و لاریجانی علاوه بر کار سیاسی، در عرصۀ اندیشهورزی موفّق و صاحبفکر و قلم بودند. کارهای سترگ فروغی تاریخساز و ماندگار است و معلّمیِ لاریجانی در دانشگاه تهران و کتاب اخیرش به نام «عقل و سکون در حکمرانی» و مقالات علمی ایشان بهروشنی نشاندهنده عمق علمی است.
اجل طبیعی پایان کار قوام و فروغی را رقم زد: قوام دو سال پس از وقایع ۳۰ تیر به مرگ طبیعی فوت کرد و فروغی نیز چند ماه پس از پایان نخستوزیری سومش. دردآور آنکه لاریجانی را در اوج پختگی و در اوج نیاز ایران به این فرزند رشیدش، شهید کردند و خون پاکش توسط دشمنان ایران بر زمین ریخته شد تا مانع از نقش بیبدیلش در این مقطع زمانی و سالهای بعد شوند و این تفاوت میان لاریجانی با قوام و فروغی، سوزناک است. پایان شکوهمند لاریجانی، پایانی غبطه آور برای هر فعال سیاسی است.
*چاپشده در کتاب «بنده خدا، یادنامه چهلمین روز عروج شهید لاریجانی» تألیف رسول جعفریان و محمدمهدی معراجی