ارتش ایالاتمتحده از ساعت 17 و 30 دقیقه روز دوشنبه (24 فروردین)، تردد کشتیها به مقصد بندرهای ایران و خروج از آنها را متوقف میکند. این اقدام میتواند باعث کاهش صادرات نفت ایران شود. دراینباره محسن پاکنژاد، وزیر نفت گفت: «همکاران صنعت نفت در جزیره خارک با عملکردی درخشان، اجازه توقف حتی یکروزه صادرات نفت را ندادند و فروش نفت در اسفند و فروردین مطلوب و دلگرمکننده بوده است.» البته این اظهارات مربوط به قبل از محاصره دریایی است. باید دید در روزهای آینده ایران میتواند مانند قبل روزانه 2 میلیون بشکه نفت صادر کند یا خیر؟ موضوع مهمتر اینکه چین خریدار اصلی نفت ایران است و به آمریکا هشدار داده که اگر صادرات نفت ایران به چین متوقف شود، این کشور مداخله خواهد کرد. گزارش پیش رو به این موضوع پرداخته است.
عبور 4 کشتی ایران از محاصره دریایی
وریفای، بخش راستی آزمایی بیبیسی، با بررسی دادههای ردیابی مشخص کرده است که چهار کشتی مرتبط با ایران، پس از شروع محاصره دریایی آمریکا، از تنگه هرمز عبور کردهاند به گزارش مارین ترافیک، نهاد ناظر بر تردد دریایی، از این تعداد دو کشتی به بنادر ایران رفته بودند. دادههای این سایت نشان میدهد که یک کشتی فلهبر بهنام کریستینا، دوشنبه پس از شروع محاصره، پس از پهلوگیری در بندر امام خمینی از این تنگه عبور کرده است. دادهها نشان میدهد که کشتی ریچ استاری که تحت تحریم آمریکاست، شبانه از بندر شارجه در امارات متحده عربی و از طریق تنگه هرمز به سمت شرق حرکت کرده است. نفتکش مورلیکیشان که آن هم تحریم بوده است، شبانه از لانشان در چین حرکت کرده و از طریق تنگه هرمز به سمت غرب رفته است. به گفته مارین ترافیک، آخرین موقعیت گزارششده این شناور در شرق جزیره قشم بوده است. کشتی دیگری بهنام الپیس از بندر بوشهر به سمت شرق از تنگه هرمز عبور کرده است. این کشتی نیز تحت تحریمهای ایالاتمتحده است و مقصدش مشخص نیست.
تلاش برای توقف کشتیهای ایرانی
بر اساس اعلام فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، هر کشتی که قصد ورود یا خروج از بنادر ایران را داشته باشد، متوقف خواهد شد. این محدودیت شامل تمام بنادر ایران در خلیجفارس و دریای عمان میشود. واشنگتن تأکید کرده که این اقدام به معنای مسدودسازی تنگه هرمز نیست و کشتیهایی که از این گذرگاه برای عبور به کشورهای غیر ایرانی استفاده میکنند، همچنان اجازه تردد خواهند داشت. در مقابل، ایران این اقدام را «تنشزا» توصیف کرد. منابع نظامی هشدار دادهاند که هرگونه نزدیک شدن ناوهای نظامی آمریکا به محدوده تنگه هرمز میتواند بهعنوان نقض آتشبس تلقی شود و با پاسخ سخت مواجه خواهد شد.
بازار نفت
بر اساس دادههای شرکت کپلر، ایران در ماه مارس روزانه حدود ۱.۸۴ میلیون بشکه نفت خام صادر کرده است؛ رقمی که در ماه آوریل نیز در سطح ۱.۷۱ میلیون بشکه در روز برآورد شده است. میانگین صادرات نفت ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۶۸ میلیون بشکه در روز بوده که نشان میدهد این کشور همچنان یکی از بازیگران مهم بازار نفت، بهویژه در سمت عرضه، محسوب میشود. طبق دادههای ردیابی کشتیها، تا اوایل ماه جاری بیش از ۱۸۰ میلیون بشکه نفت ایران در نفتکشهای مستقر در آبهای آزاد قرار داشته است.
وضعیت تنگه هرمز
باوجود اعلام آتشبس موقت در هفتههای گذشته میان واشنگتن و تهران، گزارشها نشان میدهد که تردد نفتکشها در تنگه هرمز همچنان در وضعیت پرریسک و محدود قرار دارد.
برخی شرکتهای کشتیرانی نیز مسیر خود را تغییر دادهاند. گزارشها حاکی از آن است که چند نفتکش در روزهای اخیر از ورود به این گذرگاه خودداری کردهاند یا در نزدیکی آن متوقف شدهاند. چند نفتکش حامل محموله از کشورهای منطقه مانند امارات متحده عربی و کویت وارد خلیجفارس شدهاند، اما فضای کلی بازار حملونقل دریایی همچنان محتاطانه توصیف میشود. بر اساس دادههای کپلر، پیش از جنگ بیش از ۱۸۰ نفتکش حامل حدود ۱۷۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی در منطقه خلیجفارس در حال تردد یا انتظار بودهاند.
کشورهای متضرر
بخش عمده صادرات نفت ایران به مقصد چین انجام میشود؛ کشوری که بزرگترین واردکننده نفت خام در جهان محسوب میشود. همچنین برخی کشورها مانند هند نیز اخیراً در حال ازسرگیری واردات نفت ایران بودهاند. در سطح کلان، حدود ۲۰ درصد از کل نفت و گاز جهان از مسیر تنگه هرمز عبور میکند؛ مسیری که برای ایران، عربستان سعودی، عراق، کویت و امارات نیز اهمیت حیاتی دارد. هرگونه اختلال در این مسیر میتواند به افزایش هزینه حملونقل، رشد قیمت انرژی و ایجاد شوک در بازارهای جهانی منجر شود.
مسیرهای جایگزین
یک تحلیلگر اقتصادی، با تأکید بر محدودیتهای فنی و بازدارنده برای اجرای محاصره دریایی علیه ایران، هشدار داد که چنین تهدیدهایی بلافاصله شوک قیمتی در بازارهای انرژی ایجاد میکند و اقتصادهای اروپا و شرق آسیا را تحتفشار رکود تورمی قرار میدهد. حسین رضوی درباره اقدام اخیر رئیسجمهور آمریکا مبنی بر محاصره دریایی ایران باهدف واردکردن فشارهای سیاسی و اقتصادی به تهران به ایرنا گفت: ابتدا باید دید از نظر فنی چنین محاصرهای امکانپذیر هست یا خیر؛ وقتی ایران جلوی تردد کشتیها از تنگه هرمز را میگیرد، باید توجه داشت که تنگه هرمز آبراهی است با مسیری محدود که حتی با چشم غیرمسلح قابل رصد است و میتوان تردد کشتیها را در آن کنترل کرد. این آبراههها و مسیرها با سادهترین ابزارها، ازجمله پهپادهای ارزانقیمت اما باکیفیت مناسب، میتوانند کشتیهای غیرمجاز را تهدید کرده که در صورت تردد هدف قرار گیرند اما در مسافتهای دورتر از تنگه هرمز، جایی که بخواهند توقیف کشتیها را انجام دهند، نیروی نظامیِ مجری باید در محدوده دسترسی به کشتیها حضور نزدیک داشته باشد.
عوامل فنی و بازدارنده
رضوی ادامه داد: در زمان تجاوز نظامی اخیر آمریکا و رژیم صهیونی علیه ایران دیدیم که بسیاری از ناوها و ناوشکنهای جنگی آمریکا در اقیانوس هند مستقر شدند تا از تیررس موشکهای کروز دریایی ایران دور بمانند. همین موضوع یک عامل فنیِ بازدارنده است و مانع میشود که بتوانند در فاصله نزدیک، کنترل و اعمال اقتدار مؤثر بر تردد کشتیها داشته باشند. بنابراین، ازنظر فنی و نظامی، توقیف کشتیهایی که در بنادر ایران پهلو میگیرند چندان آسان نخواهد بود. رضوی ادامه داد: مهمترین شریک تجاری فعلی ایران چین است و آمریکا بعید است در شرایط کنونی بخواهد مستقیماً با کشتیها یا تجارت دریایی چین درگیر شود؛ چراکه احتمال مقابلهبهمثل چین وجود دارد. این هم یک عامل فنی و بازدارنده دیگر است که موفقیت چنین اقداماتی را با تردید مواجه میکند.
واکنش بازار به محاصره دریایی
این تحلیلگر اقتصادی درباره تأثیر این تهدیدها بر بازارهای انرژی گفت: نکته جالب این است که بلافاصله پس از اعلام این تصمیم توسط ترامپ، قیمت جهانی انرژی رو به افزایش گذاشت و مثلاً اوراق آتی گاز در اروپا ظرف یک روز ۱۸ درصد رشد کرد. این نشان میدهد چشمانداز آینده بازار انرژی نسبت به وضعیت کنونی بحرانزده است. زیرا وقتی عرضه انرژی به دلیل محدودیت در تنگه هرمز و کاهش تولید یا صادرات نفت و گاز در خلیجفارس چشمانداز کاهشی پیدا میکند، هر تکانهای که عرضه را کمتر کند، به افزایش قیمتها دامن میزند.
شوک بازار انرژی
وی یادآوری کرد: در آغاز جنگ دیدیم که حتی آمریکاییها برخی تحریمهای نفت و گاز ایران و روسیه را تعلیق کردند تا عرضه بیشتری وارد بازار جهانی شود و از شوک اولیه عبور کنند. حالا همان آمریکا، نفتکشها یا کشتیهای باری مرتبط با ایران یا مبدأ گرفته از بنادر ایران را تهدید میکند؛ اقدامی که احتمالاً به شوک انرژی میافزاید و بخشهایی از اقتصاد جهانی که از شوک انرژی آسیبپذیر هستند، بیشتر تحتفشار قرار میگیرند.
گستردگی جغرافیایی
این تحلیلگر اقتصادی در ادامه به مدیریت بازارهای داخلی پرداخت و گفت: بدون تردید اقتصاد ایران نیز تحت تأثیر این جنگ و سیاستهای اعمالشده از سوی ایالاتمتحده است و نوسانات اخیری که در بازار ارز مشاهده شد به دلیل همین تهدیدات است که البته باید گفت بیشتر جنبه روانی دارد. وی درعینحال تأکید کرد: گستردگی جغرافیایی کشور و امکان استفاده از مرزهای زیردریایی برای تجارتهای کلیدی با همسایگان، بخش بزرگی از ریسکهای ایران را پوشش میدهد.