فرزاد فریدونی: تلفن همراه، برای بسیاری از افراد، آخرین چیزی است که پیش از خواب کنار گذاشته میشود و نخستین وسیلهای است که صبح به سراغش میروند. این همراهی دائمی اگرچه دسترسی به خبر، ارتباط و سرگرمی را آسان کرده، اما مرز میان زمان بیداری و استراحت را نیز کمرنگ کرده است. پژوهشهای خواب در سالهای اخیر، استفاده شبانه از صفحهنمایش را به عنوان یکی از رفتارهایی بررسی کردهاند که میتواند برنامه خواب را تغییر دهد.
در مطالعهای که در مجله جاما پدی atrics منتشر شد، محققان استفاده شبانه نوجوانان از تلفن را با شاخصهای خواب بررسی کردند. در این پژوهش، به جای اتکا به یادآوری افراد، دادههای تلفن و اندازهگیریهای خواب به کار رفت تا زمان و الگوی استفاده دقیقتر ثبت شود. نتایج نشان داد استفاده از تلفن پس از زمان مشخصی در شب، بهویژه نزدیک زمان خواب، با عقب افتادن زمان خواب و کاهش فرصت استراحت ارتباط دارد.
اهمیت این یافته فقط در نور صفحه خلاصه نمیشود. محتوای تلفن نیز میتواند ذهن را فعال نگه دارد. پیامهای تازه، بحثهای آنلاین، ویدئوهای پیدرپی و اخبار هیجانانگیز ممکن است فرد را به ادامه استفاده ترغیب کنند، حتی زمانی که خسته است. در نتیجه، خواب نه به دلیل یک عامل منفرد، بلکه در اثر مجموعهای از محرکها دیرتر آغاز میشود.
چرخه خواب به نشانههای محیطی و رفتاری حساس است. نور در تنظیم ساعت زیستی نقش دارد و روشنایی شبانه، بهویژه اگر با محتوای جذاب همراه باشد، ممکن است زمان خواب را به عقب بیندازد. با این حال، پژوهشهای مشاهدهای نمیتوانند ثابت کنند که موبایل در همه افراد علت مستقیم اختلال خواب است. اضطراب، برنامه کاری، شرایط خانوادگی و عادتهای روزانه نیز میتوانند نقش داشته باشند.
راهکارهای عملی الزاماً به قطع کامل استفاده از تلفن نیاز ندارند. تنظیم یک ساعت مشخص برای کنار گذاشتن صفحه، خاموش کردن اعلانهای غیرضروری، قرار دادن گوشی دور از تخت و استفاده از ساعت معمولی برای بیدار شدن، به کاهش وسوسه بررسی پیامها کمک میکند. اگر تلفن وسیله مطالعه یا ارتباط ضروری است، میتوان فعالیتهای مهم را زودتر انجام داد و زمان پایانی شب را برای کارهای آرامتر نگه داشت.
در خانوادهها، توافق درباره زمان خاموشی دیجیتال میتواند مؤثرتر از برخورد تنبیهی باشد. بزرگسالانی که خود هنگام خواب تلفن را کنار میگذارند، الگویی عملی برای فرزندان فراهم میکنند. بهتر است این تغییر به شکل تدریجی انجام شود، بهخصوص برای کسانی که به استفاده طولانی عادت کردهاند.
برای جایگزین کردن صفحهنمایش، فعالیتهایی مانند مطالعه چند صفحه کتاب چاپی، آماده کردن لباس روز بعد، گوش دادن به موسیقی آرام یا انجام تمرین تنفس میتواند به ایجاد روتین شبانه کمک کند. هدف این نیست که هر شب به برنامهای سخت و کامل پایبند باشیم، بلکه باید نشانهای تکرارشونده برای پایان روز ایجاد کنیم.
اگر فرد با وجود تنظیم عادتها همچنان خواب ناکافی، بیداری مکرر یا خستگی روزانه دارد، بررسی پزشکی اهمیت پیدا میکند. اختلال خواب ممکن است دلایل دیگری داشته باشد و نباید همه مشکلات را به تلفن نسبت داد.
پیام پژوهشها ساده است: زمان استفاده از موبایل اهمیت دارد. کاهش استفاده در دقایق نزدیک خواب، میتواند فرصتی برای استراحت بهتر فراهم کند، بهویژه اگر به عادتی پایدار تبدیل شود. مراقبت از خواب، گاهی از تصمیم کوچکی آغاز میشود، تصمیم برای اینکه صفحه روشن را خاموش کنیم و به بدن فرصت استراحت بدهیم.
البته شدت اثر برای همه یکسان نیست. نوجوانان، افراد دارای شیفت کاری و کسانی که از تلفن برای مراقبت یا ارتباط با خانواده استفاده میکنند، شرایط متفاوتی دارند. پیشنهادهای مربوط به زمان خاموشی باید انعطافپذیر و متناسب با زندگی واقعی باشد. حتی کاهش تدریجی چند دقیقه استفاده شبانه، اگر تکرار شود، ممکن است از تلاش ناموفق برای تغییر کامل عادت مفیدتر باشد. ثبت ساعت خواب برای چند روز نیز به شناخت الگوی شخصی کمک میکند. این مسیر به صبر و تداوم نیاز دارد.
منبع: جاما پدی atrics و پژوهشهای حوزه خواب