کدام راست و کدام ناراست است؟ کدام نیک و کدام بد است؟ مرز میان زشتیهای جنگ و زیباییهای آن کدام است؟ آیا میتوان با نیچه همنظر شد و گفت: جهانِ آدمیان، جهانِ دروغین، بیرحمانه، متناقض، افسونگر و بیمعناست، انسان ذاتاً اخلاقی نیست، اخلاقی میشود، بحث پیرامون اخلاق، خودکاری اخلاقی نیست، ما انسانها از آغاز غیرمنطقی هستیم، حقیقت اساس ساختاری آنترومورفیک (انسانانگارانه) دارد، نیک و بد تنها در ارتباط باقدرت (در معنای آفریدن) معنا مییابند، تجربههای ما بههیچوجه جنبهای عینی ندارند، بلکه صرفاً آن چیزی هستند که ما خود در آنها تعبیه میکنیم.
یک: سرزمین مین، اثر مستند گونهی واقعگرایانهای است که همچون یک پُرسش اساسی و فکورانه، این مُعمای رازآلود و سرشار از ابهام را مطرح میکند که در میانهی جنگ، کُشتار و نفرت فزایندهی ملّتها از یکدیگر، حق با چه کسی است و مفهوم خوب و بد، بهمثابهی دوقُطبی پذیرفتهشده در اندیشهی خام انسانها، آیا بُنیان و شالودهی واقعی دارد یا اینکه صرفاً یک اندیشهی پوچ، ناکارآمد و عقیم همانند سایر باورها و تفکرات مُضمحل و پوسیدهی بشری است؟ سرزمین مین، به شکل دردناک، غمانگیز و تراژیکی نشان میدهد که پایان رسمی یک جنگ و سرشار از قتلعام جنونآمیز، لزوماً به معنای پایان ابدی آن نیست. کینه، نفرت و عداوت باقیمانده در درون ذات زخمدیدهی انسانها همچون امواج بهظاهر آرام اما درواقع خُروشان، آرامآرام باقیماندهی انسانیت را میبلعد و مرزها را از بین میبرد و آدمیان ناخواسته درگیر نابودی و تباهی میشوند. وقتی پای جنگ در میان باشد، مهم نیست در کتاب تاریخ چه چیزی نوشتهشده باشد؛ همهی کشورها در وقوع آن جنایتکارند. در پشت نمایش صریح و بیپردهی ذات نفرتانگیز و تراژیک جنگ و روایت هُولناک و گزنده از سختیها و دشواریهای آن، نقش تمامی آدمیان را نهان میبیند و آشکار میسازد که آدمیان با سرنوشت خویش و دیگران همدست هستند.
دو: آنچه که از جهان میدانیم همان چیزی است که خود به جهان افزودهایم، زیبایی در ذات خود نه یک مفهوم، که یک کلمه توخالی است... در چیزهای زیبا این انسان است که خود را چونان معیار کمال برمینهد و گاه خود را در آنها نیایش میکند، زندگی انسان امکانپذیر نیست مگر برمبنای اعتبار دادن به افسانههای منطقی. اوج قدرت و نیرومندی انسان، قابل حصول نخواهد بود مگر آنکه خصلتی ضرورت نمودین و ضرورت دروغگویی را به خود بقبولاند، انسان باید بتواند ناحقیقت یا پساحقیقت را برای زندگی خویش به خدمت گیرد، اگرچه آگاه باشد که حقایق هرگز در باب ذات جهان به ما نمیگویند، بلکه تنها در کار حفظ و بسط حیات و نوع انسان میکوشند. آدمی حتی اگر برای حفظ حقیقتها، نظریهها و تفاسیرش به میان آتش رود، برای زندگی است که اینکاره را میکند و نه برای صرف نیل به حقیقتی استعلایی، هر نوع نظام حقیقت و ارزشگذاری اخلاقی، از چشمانداز حفظ و بقای یک جماعت، یک نژاد و یک دولت است که شکل میگیرد، ما همواره با تکثر تفاسیر و روایتها مواجهیم.
سه: از این منظر نظری که در آن شالوده، اساس و بنیانی برای عمل اخلاقی وجود ندارد و روزگار ما، روزگار تباهی و فروپاشی است و عدم قطعیت شاخص آن است... در چنین جهانی که در آن ارزشها از ارزش خویش میکاهند و همهچیز سر راه انسان لغزنده است، خبر بزرگ اینکه پشت پرده هیچچیز نیست، منتشرشده (دلوز)، جهانی که در آن، همواره حق با آن است که قادر است بهواسطهی کلمات یا واژهها دربارهی واقعیتها بهگونهای سخن بگوید و استعاره پردازی کند. جهانی که در آن به بیان فوکو، بازی بزرگ تاریخ این است که چه کسی قاعدهها را تصرف خواهد کرد... ، چگونه میتوان مبنایی جهت زیستن و کنش اخلاقی پیدا کرد؟
چهار: میدانیم امروز، ارادهی معطوف به مقاومت و رهایی، تقاطع پرسشها و پاسخها نهفته است. هویتهای مقاومت، امروز بازیگر تئاتر مواجههای (با قدرت) بر سرراستی و ناراستی آنچه بر آنان میگذرد، گردیدهاند. آنان در امتناع و تخطی از راستها و ناراستهای مصنوع و مصقول ذهن و زبان قدرت، به سخن آمدهاند و با سلاح راست و ناراست خود به مصاف با آن برخاستهاند. آنان میدانند راستی و ناراستی در تجربهی زندگی روزمرهی آنان نهفته است، نه در بازنماییهای تبلیغاتی و ایماژسازیهای قدرت. آنان مشق و انشاء خویش دربارهی وضعیت/ناوضعیت را با قلم تجربه و احساس و ادراک و زبان خویش مینویسند، و راستی و ناراستی بازنمایی قدرت از راست و ناراست را با سنجهی خود میسنجد. در اینجا، بحث بر سرراستی یا ناراستی این مردمان در مورد آنچه راست و ناراست مینامند و مینمایاند نیست، بلکه سخن در آن است که در جغرافیای این شکاف، صد بلا و آتش خشم و عصیان و طغیان نهفته است.
پنج: ایرانِ امروز از چنین شکاف فزایندهای رنج میبرد. در ایران تئاتر مواجههی راستها و ناراستها برپاست. در نزد بسیاری ایرانیان، اگر نهادهای تبلیغاتی قدرت چیزی را راست یا ناراست بنمودند، جز دروغ و فریب بیش نیست. به باور آنان، در بازی قدرتِ مستقر، مصافی بر سر نامها و نامگذاریها و روایتها و حکایتها دربارهی راستی و ناراستی، درستی و نادرستی، حق و باطل، انسانی و ناانسانی، برپاست، تا همچون امواج بهظاهر آرام، اما درواقع، خُروشان و سهمگین، دژها و حصارهای ذهنی و روانی و احساسی و اعتقادی مردمان را ویران کند، راستها و راستیهای آنان را ببلعد، و مصنوعات دروغین خود را جای آنها بنشاند. با این رویکرد، آنان (این عده از ایرانیان) نیز، داستانها و روایتهای خود را از وقایع و تاریخ میسازند، و آن را به صد رنگ راستی و درستی میآرایند، تا داستانِ قدرت را مخدوش و معکوس و مضحک و دروغین سازند. آیا ممکن است برخی از این مردمان، با ناراستهای خود در مصاف با راستهای قدرت شوند؟ بیتردید، جواب مثبت است، اما باید دید که با چه انگیزه و انگیختهای بر این تاکتیک شدهاند و از این رهگذر چه اهدافی را دنبال میکنند - در تحلیل نهایی، تئاتر مواجهه در حال اجراست.
برگرفته از جماران