هفده سال از طلوع «ستاره صبح» میگذرد؛ هفده سالی که برای من، تنها سالهای انتشار یک روزنامه نیست، بلکه بخشی از روایت تلاش برای ساختن جامعهای آگاهتر، خردمندتر و آرامتر است؛ جامعهای که اگر قرار است به توسعه برسد، پیش از هر چیز باید بتواند بیندیشد، گفتوگو کند، تفاوتها را تحمل کند و حقیقت را بر هیاهو ترجیح دهد.
در هفتهای که جهان از «علم و صلح» سخن میگوید، شاید مرور کارنامه «ستاره صبح» نیز معنای دیگری پیدا کند. علم، هنگامی که با خرد و اخلاق همراه شود، به توسعه میانجامد و صلح، هنگامی که بر آگاهی و گفتوگو استوار باشد، به آرامش پایدار میرسد. رسانه نیز در این میان میتواند پلی باشد میان دانش و جامعه، میان قدرت و مردم و میان اختلاف نظرها؛ پلی که اگر درست ساخته شود، جامعه را از هیجان به تأمل، از تقابل به گفتوگو و از واکنشهای شتابزده به تصمیمهای خردمندانه نزدیک میکند.
علی صالحآبادی از خراسان برخاست؛ اما افق نگاهش در مرزهای جغرافیا نماند. مردی که در برابر هیچ قدرتی سر فرود نیاورد، قلمش را به رانت نفروخت و برای مردم نوشت. او از آن روزنامهنگارانی است که عدالت را فقط در دفاع از همفکران خود نمیجوید؛ درباره همه مینویسد، نقد میکند، مطالبه میکند و میکوشد میان انسانها و جریانهای فکری، معیار قضاوت را از تعلقات شخصی به انصاف و حقیقت منتقل کند.
و این، به باور من، یکی از مهمترین کارکردهای یک رسانه در مسیر توسعه است.
جامعهای که نتواند گفتوگوی منصفانه داشته باشد، دیر یا زود گرفتار افراط، بیاعتمادی و فرسایش سرمایه اجتماعی میشود. توسعه فقط با ساختن جاده، بندر، کارخانه و دانشگاه محقق نمیشود؛ توسعه پیش از آن، ساختن انسانهایی است که بتوانند با یکدیگر گفتوگو کنند و در عین اختلاف، یکدیگر را حذف نکنند.
از این منظر، «ستاره صبح» طی هفده سال، فقط خبر و تحلیل منتشر نکرده است؛ در حد توان خود، در شکل دادن به یک فرهنگ گفتوگویی نیز سهم داشته است؛ فرهنگی که در آن میتوان نقد کرد، اما دشمنی نکرد؛ میتوان مخالف بود، اما بیاحترام نبود؛ میتوان مطالبهگر بود، اما امید را از جامعه نگرفت.
این نگاه، با فلسفه «هفته علم و صلح» نیز همجهت است. علم، انسان را از جهل دور میکند و گفتوگو، جامعه را از خشونت. علم به ما میآموزد که برای فهم جهان باید پرسشگر باشیم و صلح به ما میآموزد که برای زیستن در جهان، باید دیگری را نیز به رسمیت بشناسیم. رسانهای که این دو را به جامعه پیوند دهد، در حقیقت در حال کمک به ساختن جامعهای خردمندتر است.
صالحآبادی خود، نمونهای از همین پیوند میان تجربه، دانش و عمل است. او زندان و سلول انفرادی را با جان پذیرفت، اما از حق برنگشت. کسی که تنگنای سلول را تجربه کرده، معنای آزادی را بهتر میفهمد و شاید به همین دلیل است که «ستاره صبح» برای او تنها یک نام نیست؛ نمادی است از امید به طلوع، حتی پس از تاریکترین شبها.
اما شخصیت او تنها در ایستادگی خلاصه نمیشود. او مرد شخصیتآفرین است.
مرد شخصیتآفرین کسی است که تنها خودش نمیدرخشد؛ بلکه به دیگران نیز امکان درخشیدن میدهد. صالحآبادی تجربه و دانش خود را برای خویش نگه نمیدارد. هر کس را که انگیزهای برای خدمت به ایران داشته باشد، شایسته یاری میداند. راهنمایی میکند، تجربه منتقل میکند و از رشد انسانهایی که میتوانند برای کشور مؤثر باشند، هراس ندارد.
شاید از همین منظر بتوان او را «مرد رئیسجمهورساز» نامید؛ مردی که در شناخت، پرورش و توانمند کردن شخصیتهای مؤثر نقش داشته است. او قدرت را برای خود نمیخواهد؛ بلکه اگر قدرتی را در انسان دیگری برای خدمت به کشور ببیند، میکوشد آن را پرورش دهد.
روزی انسانی ناشناس و مستأصل از بیرجند، با تنها داراییاش، یک قالیچه، به روزنامه آمد و از صالحآبادی خواست رنجنامهاش را منتشر کند. صالحآبادی نهتنها بدون چشمداشت آن را چاپ کرد، بلکه روز بعد نامهای نوشت، روزنامه را زیر بغل گرفت و برای دادخواهی آن هموطن راه افتاد. نتیجه، پس از ۲۷ سال، گشوده شدن گرهی از زندگی یک انسان بود.
این ماجرا برای من، خلاصهای از فلسفه اوست: روزنامه زمانی ارزشمند است که رنج انسان را ببیند و کلمه را به عمل تبدیل کند.
او درباره همه نوشت، اما کمتر درباره خود نوشت. از بیعدالتی گفت، اما خود را محور عدالت ندانست. از قدرت پرسید، اما خود شیفته قدرت نشد. مخالفانش را نقد کرد، اما برای دشمنی دائمی با آنان زندگی نکرد.
در شناسنامه «ستاره صبح» نیز همچنان این بیت سعدی جای خود را حفظ کرده است:
«آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروت، با دشمنان مدارا»
این دو مصرع، در روزگار پرتنش امروز، معنایی فراتر از یک انتخاب ادبی دارد؛ میتواند یک منش اجتماعی باشد. جامعه برای رسیدن به توسعه، به انسانهایی نیاز دارد که با دوستان مروت کنند، با مخالفان مدارا کنند و در عین حال، از حق و حقیقت عدول نکنند.
و شاید اثر واقعی یک روزنامه را نباید فقط در تیراژ و تعداد مخاطبان آن سنجید؛ باید دید آیا توانسته است اندکی بر خرد جامعه بیفزاید، اندکی از خشونت کلامی بکاهد، پرسشی تازه ایجاد کند، انسانها را به گفتوگو نزدیکتر سازد و امید به اصلاح را زنده نگه دارد یا نه.
از این منظر، «ستاره صبح» در هفده سال گذشته بخشی از این مسیر را پیموده است؛ مسیری از خبر به آگاهی، از آگاهی به گفتوگو، از گفتوگو به خرد جمعی و از خرد جمعی به توسعه و آرامش.
و شاید در هفته علم و صلح، بهترین توصیف برای این تلاش، همین چند جمله باشد:
از خود ننوشت، اما برای همه نوشت؛
از خود نساخت، اما شخصیتهای مؤثر ساخت؛
برای خود قدرت نخواست، اما بر بسیاری اثر گذاشت؛
از زندان گذشت، اما از حق نگذشت.
ستارهای از خراسان برخاست؛
ستارهای که هفده سال است میکوشد در آسمان پرهیاهوی رسانه، نه آتش اختلاف، که چراغ آگاهی باشد؛ نه بلندگوی قدرت، که صدای مردم؛ و نه عامل التهاب، که یکی از روزنههای گفتوگو، خردمندی و آرامش جامعه.
فده سالگی «ستاره صبح» مبارک؛
به امید آنکه این ستاره همچنان بدرخشد و روشنایی آن، از روزنامه فراتر رود و در مسیر توسعه، خردورزی، گفتوگو و صلح اجتماعی ایران، سهمی ماندگار داشته باشد.