علی صالحآبادی
بررسی تحولات اجلاس سازمان ملل در نیویورک نشان میدهد که سفر مسعود پزشکیان و عباس عراقچی دستاورد چندانی نداشت. البته در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، گفتوگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجیگری قطر انجام شد و طرف آمریکایی آن را «مثبت» توصیف کرد؛ اما اختلاف بر سر محاصره دریایی، تنگه هرمز و شرایط بازگشت به مذاکرات هستهای و تفاهمنامه اسلام آباد همچنان باقی است.
* موضوع مهم «طرح هفتمادهای» است که تهران آن را به آمریکا پیشنهاد داد . این طرح شامل بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات در یک بازه زمانی هفتروزه بود. ترامپ این پیشنهاد را رد کرد. البته مذاکرات از طریق میانجیها مثبت و سازنده بوده است. بنابراین نمیتوان گفت کانال دیپلماسی بسته شده است.
* دیپلماسی هنوز نمرده است. سفر مسعود پزشکیان و عباس عراقچی به نیویورک در شرایطی انجام شد که رابطه ایران و آمریکا در بحرانیترین شرایط قرار دارد. اگر معیار موفقیت را دستیابی به توافق بدانیم، حاصل این سفر را نمیتوان موفقیتآمیز دانست؛ اما اگر معیار را حفظ کانال گفتوگو و جلوگیری از بستهشدن کامل راه دیپلماسی بدانیم مثبت ارزیابی می شود.
* عباس عراقچی اعلام کرد تهران پیشنهادی را به آمریکا ارائه کرد که بر اساس آن، در صورت توافق، امکان بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت به مذاکرات در مدت هفت روز وجود دارد. پرسش این است که آیا دیپلماسی شکست خورده یا هنوز زنده است؟
*پاسخ این است که دیپلماسی دشوارتر و پرهزینهتر شده، اما پایان نیافته است. اگر دیپلماسی تمام شده بود، نیازی به میانجیگری قطر و انتقال پیشنهاد و برگزاری گفتوگو نبود.
* نشانههای نگرانکنندهای وجود دارد. دولت ترامپ فشار اقتصادی و نظامی را همچنان برای وادار کردن تهران به پذیرش شروط خود در دستور کار دارد. ترامپ در سخنرانی سازمان ملل از دو گزینه سخن گفت: توافق یا تشدید رویارویی. این رویکرد نشان میدهد که واشنگتن میخواهد از برتری اقتصادی، مالی و نظامی خود برای افزایش قدرت چانهزنی علیه ایران استفاده کند.
* مفهومی که امریکا مطرح می کند و می گوید «یا با ما یا علیه ما» ،مسئله روز کشور است که آیا جهان باید میان ایران و آمریکا یکی را انتخاب کند یا میتواند منافع خود را دنبال کنند و به آمریکا نه بگویند.
*واقعیت روابط بینالملل نشان میدهد که کشورها تلاش میکنند میان فشار واشنگتن، میان منافع اقتصادی و نگرانیهای امنیتی تعادل برقرار کنند. مهم این است که آیا ایرانمی تواند از شکل گیری ائتلاف اقتصادی علیه خود جلوگیری کند یا خیر؟
*اختلاف بر سر شروط، تضمینها، تحریمها، تنگه هرمز و برنامه هستهای عمیق است؛ اما اختلافها هنوز در قالب مذاکره و میانجیگری دارد دنبال میشود که ممکن است نتیجه بدهد. یک دلیل آن این است که پزشکیان پالس مذاکره به آمریکا داده و می دهد.
*درس سفر نیویورک این است که دیپلماسی نه پیروز شده و نه شکست خورده؛ بلکه در سختترین شرایط قرار گرفته است. جنگ، فشار و انزوای اقتصادی میتواند هزینه سنگینی ایجاد کند؛ مذاکره هم بدون انعطاف پذیری نتیجه بخش نبوده و نیست.
پرسش این نیست که چه کسی در نیویورک برنده شد؟ ایران یا آمریکا؟ آیا تهران و واشنگتن میتوانند از مرحله تهدید عبور کنند و به مرحله توافقی برسند که برای هر دو طرف قابل اجرا باشد یا خیر؟
تا زمانی که پیامها از طریق میانجیها ردوبدل میشود، دیپلماسی زنده است؛ هرچند شکننده و ناامید کننده باشد.