گروه فرهنگ و هنر: هر بار که یک خانه یا بنای تاریخی تخریب میشود، نگاهها به سمت قانون و دستگاه متولی حفاظت میرود، اما به گفته جلیل گلشن، بخشی از مشکل جای دیگری است؛ جایی که باید پیش از وقوع تخریب، کسی سراغ بنا برود، وضعیت آن را بررسی کند و اجازه ندهد عملیات تخریب آغاز شود. این باستانشناس معتقد است تشکیلاتی که در گذشته برای سرکشی مستمر به آثار تاریخی وجود داشت، امروز دیگر به شکل سابق وجود ندارد.
وقتی حفاظت به بعد
از تخریب میرسد
تخریب خانه تاریخی تومانیان در سبزوار بار دیگر موضوع حفاظت از بناهای تاریخی را به صدر اخبار آورد. پرسش اصلی این است که آیا قوانین موجود برای جلوگیری از چنین اتفاقاتی کافی هستند یا مشکل در اجرای آنهاست؟ گلشن معتقد است قانون در برخی موارد نیاز به تصریح بیشتری دارد، اما درباره آثار ثبتشده، مقررات موجود امکان پیگیری قضایی تخریب و تعرض را فراهم کرده است. مسئله مهمتر، بناهایی هستند که هنوز در فهرست آثار ملی ثبت نشدهاند، اما کارشناسان آنها را واجد ارزش ثبت میدانند. به گفته او، خانه تومانیان نیز در زمان تخریب هنوز ثبت ملی نشده بود، هرچند واجد ارزش ثبت شناخته میشد. این وضعیت نباید به معنای آن باشد که چنین بنایی تا زمان ثبت رسمی، بدون پشتوانه حفاظتی باقی بماند.
جای خالی یک پست قدیمی
گلشن که سابقه مدیریت بخشهای مختلف میراث فرهنگی را دارد، به تجربه سالهای گذشته اشاره میکند؛ زمانی که برای حفاظت از آثار، افراد مشخصی مسئول سرکشی به بناها بودند. او میگوید در دورهای که مسئولیت میراث فرهنگی استان تهران را برعهده داشته، فرد مشخصی مسئول مراقبت از آثار ثبتشده بود و موظف بود هر روز از آنها بازدید کند و وضعیت بناها را گزارش دهد. به گفته گلشن، این جایگاهها و پستهای سازمانی بهمرور حذف شدهاند و امروز تشکیلات لازم برای سرکشی مستمر به آثار تاریخی وجود ندارد. پیش از تشکیل یگان حفاظت نیز نیروی انتظامی مسئولیت مراقبت از آثار را بر عهده داشت و از محوطهها، تپهها و بناهای تاریخی سرکشی میکرد. بعدها یگان حفاظت این مسئولیت را به شکل تخصصی دنبال کرد، اما به اعتقاد گلشن، کمبود نیرو همچنان یکی از مشکلات جدی است.
«واجد ارزش» یعنی در معرض
خطر نباشد
پیشنهاد مشخص گلشن این است که فهرست آثار واجد ارزش ثبت در اختیار یگان حفاظت قرار گیرد. چنین فهرستی میتواند به نیروهای حفاظتی نشان دهد کدام بناها، حتی پیش از ثبت رسمی، نیازمند مراقبت هستند.
«اثر واجد ارزش» بنایی است که کارشناسان تشخیص دادهاند قابلیت ثبت در فهرست آثار ملی را دارد. برای ثبت نیز باید تحقیقات مقدماتی انجام شود، اسناد و مدارک جمعآوری شود و پرونده در شورای ثبت مورد بررسی قرار گیرد. این روند طبیعتاً زمان میبرد، اما در این فاصله بنا نباید بیدفاع بماند. گلشن تأکید میکند مراجع قضایی و شهرداریها نیز باید نسبت به چنین بناهایی حساس باشند و تا مشخص شدن وضعیت ثبت، اجازه اقداماتی را که به تخریب اثر منجر میشود، ندهند.
یگان حفاظت، نیروی
بیشتر میخواهد
یکی از پرسشها این است که با توجه به تعداد زیاد آثار ثبتشده و بناهای واجد ارزش، آیا یگان حفاظت اساساً امکان سرکشی مستمر به همه آنها را دارد؟
گلشن معتقد است اگر مشکل کمبود نیروست، باید برای آن راهحل پیدا کرد. افزایش نیروهای یگان حفاظت یا استفاده از ظرفیت نیروی انتظامی میتواند امکان نظارت گستردهتر را فراهم کند. از نگاه او، حفاظت واقعی زمانی اتفاق میافتد که نیروها پیش از آغاز تخریب در محل حضور داشته باشند. وقتی عملیات تخریب شروع شده و بنا بخش زیادی از خود را از دست داده است، دیگر مجازات متخلف نمیتواند خسارت واردشده به میراث تاریخی را جبران کند.
بازسازی از پیش شروع میشود
موضوع دیگری که پس از تخریب بناهای تاریخی مطرح میشود، وعده بازسازی «عین به عین» است. گلشن معتقد است بازسازی دقیق یک بنا بدون مستندسازی کامل آن تقریباً ممکن نیست. آثار تاریخی باید پیش از آنکه دچار آسیب شوند، توسط متخصصان برداشت و مستندسازی شوند. نقشه، ابعاد، جزئیات معماری، مصالح و تزئینات بنا باید ثبت شود تا اگر در آینده حادثهای رخ داد، اطلاعات لازم برای بازسازی وجود داشته باشد. او معتقد است در برخی موارد این مستندسازی به اندازه کافی انجام نشده است. بنابراین وزارت میراث فرهنگی باید علاوه بر حفاظت فیزیکی، برای مستندسازی کامل آثار نیز برنامه مشخصی داشته باشد.
پیشگیری، مهمتر از مجازات
ثبت ملی یک اثر، پشتوانه قانونی مهمی برای حفاظت از آن است و تخریب یا تعرض به آثار ثبتشده میتواند پیگیری قضایی داشته باشد. اما گلشن تأکید دارد که هدف اصلی نباید فقط مجازات پس از تخریب باشد. تجربه خانه تومانیان سبزوار بار دیگر نشان میدهد که میان شناسایی یک اثر، ثبت آن و حفاظت عملی از آن فاصله وجود دارد. اگر فهرست آثار واجد ارزش در اختیار یگان حفاظت باشد و این بناها بهطور مستمر مورد سرکشی قرار گیرند، میتوان پیش از آنکه تخریب به مرحله جبرانناپذیر برسد، جلوی آن را گرفت. میراث تاریخی پیش از آنکه پروندهای قضایی باشد، بخشی از حافظه یک شهر و جامعه است. حفاظت از آن نیز باید از همان روزی آغاز شود که ارزش تاریخی یک بنا شناسایی میشود، نه روزی که دیوارهای آن فرو ریخته است.
برگرفته از: ایسنا