پیمان دفاعی مکه که در ۷ اوت ۲۰۲۶ میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به امضا رسید، تنها یک توافق امنیتی میان سه کشور نیست، بلکه میتواند بر محاسبات بازیگران دیگری مانند اسرائیل، هند و امارات متحده عربی نیز اثر بگذارد. این توافق در شرایطی شکل گرفته که محیط امنیتی غرب آسیا با تحولات و تنشهای متعدد روبهروست و کشورهای منطقه تلاش میکنند جایگاه خود را در نظم امنیتی در حال تغییر تثبیت کنند.
ماهیت پیمان مکه
بر اساس مفاد اعلامشده، توافق دفاعی سهجانبه مکه بر اصل دفاع متقابل استوار است؛ به این معنا که حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به تمامی اعضای پیمان تلقی خواهد شد. این سازوکار از نظر مفهومی شباهتهایی با ماده پنجم پیمان آتلانتیک شمالی دارد، هرچند متن کامل توافق هنوز منتشر نشده و جزئیات تعهدات نظامی سه کشور همچنان روشن نیست. از این منظر، پیمان مکه را میتوان چارچوبی نوظهور برای همکاری دفاعی دانست؛ چارچوبی که در صورت عملیاتی شدن میتواند بر محاسبات امنیتی کشورهای منطقه تأثیر بگذارد. با این حال، میزان هماهنگی نظامی و سیاسی اعضا و نحوه اجرای تعهدات، از جمله موضوعاتی است که در آینده اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
پیامدهای منطقهای
یکی از پیامدهای مهم این توافق، تأثیر آن بر روابط میان کشورهای خاورمیانه و جنوب آسیاست. عربستان سعودی از یک سو روابط اقتصادی و سیاسی گستردهای با هند دارد و از سوی دیگر با امضای پیمان دفاعی، پیوندهای امنیتی خود با پاکستان را تعمیق کرده است؛ کشوری که رقیب سنتی هند در جنوب آسیا محسوب میشود. از این رو، دهلینو ناگزیر است میان روابط اقتصادی و انرژی خود با ریاض و ملاحظات امنیتی ناشی از همکاری عربستان و پاکستان تعادل برقرار کند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که روابط هند با اسرائیل و امارات نیز در سالهای اخیر گسترش یافته است.
اسرائیل و مثلث جدید
از نگاه نویسنده، تعمیق روابط اسرائیل، هند و امارات را میتوان در چارچوب واکنش به تغییرات ژئوپلیتیکی منطقه بررسی کرد. این سه بازیگر منافع مشترکی در حوزههای اقتصادی، فناوری، امنیتی و راهبردی دارند و افزایش همکاری میان آنها میتواند بخشی از پاسخ به شکلگیری ترتیبات امنیتی جدید در منطقه باشد.
در این میان، اسرائیل با توجه به روابط نزدیک خود با هند و امارات، ممکن است پیمان مکه را در محاسبات امنیتی و منطقهای خود وارد کند. البته تبدیل همکاریهای سهجانبه هند، اسرائیل و امارات به یک سازوکار امنیتی منسجم، موضوعی قطعی نیست و به تحولات آینده و نوع واکنش هر یک از طرفها بستگی دارد.
معادله هند و پاکستان
پیمان مکه برای هند از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا پاکستان یکی از اعضای اصلی آن است. هرگونه تقویت ظرفیت دفاعی و سیاسی اسلامآباد در قالب این توافق میتواند بر محاسبات هند درباره محیط امنیتی پیرامون خود اثر بگذارد. در مقابل، پاکستان با پیوند دادن روابط امنیتی خود با عربستان و ترکیه، ظرفیت بیشتری برای گسترش همکاریهای دفاعی و دیپلماتیک پیدا میکند. با این حال، موفقیت این سازوکار به میزان تعهد عملی اعضا و نحوه برخورد آنها با بحرانهای احتمالی وابسته خواهد بود.
نقش عربستان و ترکیه
عربستان و ترکیه نیز از این پیمان اهداف خاص خود را دنبال میکنند. ریاض میتواند از همکاری دفاعی با ترکیه و پاکستان برای افزایش ظرفیتهای امنیتی خود استفاده کند، در حالی که آنکارا با حضور در چنین چارچوبی میتواند نقش خود را در معادلات امنیتی خاورمیانه پررنگتر کند. در مجموع، پیمان مکه را باید بخشی از روند بازآرایی روابط امنیتی در غرب آسیا دانست؛ روندی که در آن کشورهای منطقه بیش از گذشته به دنبال ایجاد ترتیبات چندجانبه برای مدیریت تهدیدها و کاهش آسیبپذیریهای امنیتی هستند. با این حال، میزان اثرگذاری واقعی این پیمان به نحوه اجرای تعهدات، تحولات منطقه و واکنش سایر بازیگران بستگی دارد.
برگرفته از: دیپلماسی ایرانی